أسکی چاقدان بیزه قالان دیلیمیز اوجاغیندا سیزی خوش گؤردوک

جمال رنجی

جمال رنجی یکی از شعرای بنام قرن 10-9 هجری آذربایجان بشمار میرود. زندگی و احوالات این شاعر در تتبعات ادبی ایران در بوته فراموشی قرارگرفته است. در هیچ یک از کتب تاریخ ادبیات منتشره در ایران درمورد این شاعر مطلبی نوشته نشده است. از طرف دیگر خلاقیت و زندگی وی نیز توسط شرق شناسان مورد بررسی واقع نشده است. متاسفانه در هیچیک از تذکره های منتشره٬ در مورد زندگی رنجی اطلاعاتی ثبت نشده است تا در دسترس خوانندگاه قرار گیرد. بهمین جهت نشر و تحقیق در مورد زبان و اسلوب جمال رنجی از نظر فراگیری تاریخ ادبیات آذربایجان و تاریخ زبان ادبی آن دارای اهمیت بسزایی میباشد.

رنجی علاوه بر نوشتن منظومه « شیخ صنعان» دارای اشعاری دیگری و از جمله یک بحرطویل ، چندین غزل ، مناظره عقل و عشق ، کـله نامه وسایر است که در جنگهای مختلف درج شده است. 

برای نخستین بار شامل جمشیدوف در سال 1983 منظومه «شیخ صنعان» را در دفتر سوم نسخ خطی آکادمی علوم وقت جمهوری آذربایجان  معرفی کرده است. بر اساس اطلاعات منتشره توسط زبانشناس و ادبیات شناس نامی جمهوری آذربایجان یگانه نسخه خطی منظومه « شیخ صنعان » در موسسه نسخ دستنویس آکادمی علوم جمهوری آذربایجان نگهداری میشود. 

از دوره قره قوینلوها و آق قویونلوها توجه به شعر و شاعری تقویت شد. حاکمان آن دوران که خود دستی بر آتش داشتند به نویسندگان ، شعرا  و فرهنگ کوشان توجه خاصی نشان دادند. سلطان یعقوب قره قویونلو٬ میرزا جهانشاه قره قویونلو دومین سلطان سلسله قراقوینلوها خود به فارسی و ترکی صاحب دیوان بود و پسرش پیربداق همگی ذوق شعر داشتند ودستی به قلم. محمد امانی که در امر حکومت بود صاحب دیوان اشعار ترکی است. قاضی برهان الدین که سلطان بود دیوان اشعاری دارد. و این امر به دوره صفویان نیز کشیده شده. شاه اسماعیل صفوی دیوان اشعار به ترکی و فارسی به یادگار گذاشته است. در هیچ دوره ای قرب شاعران به اندازه دوران شاه اسماعیل نبود. 

در همین دوره توجه شاعران و ادیبان آذربایجان به آثار عطار نیشابوری معطوف شده و بیشتر آثار وی به صورت ترجمه و یا اقتباس به ترکی آذری برگردانده شد. ترجمه ها عمدتا به صورت آزاد انجام میگرفت . همین امر از یکطرف در تقویت بنیانهای ترجمه به زبان ترکی آذری تاثیر میگذاشت و از طرف دیگر مضامین و موضوعات جدید را به صحنه ادبی آذربایجان وارد میکرد.  ترجمه های این دوران در تثبیت زبان ادبی ترکی آذری نیز نقش مهمی را ایفا میکردند. زبان ادبی ترکی آذری تا اواسط قرون میانه بیشتر از اسلوب کلاسیک و خلاقیت شفاهی سیراب میشد و پیدایی آثار ترجمه حیطه منابع زبان ادبی را گسترش میداد. ترجمه های این دوران از لحاظ مضمون نیز متنوع بودند. ترجمه « منطق الطیر» عطار توسط شیخ احمد گلشهری، «اسرارنامه» عطار توسط احمدی تبریزی، در کنار « شهدانامه » که شرح زندگانی معصومین است صفحات جدیدی را در زبان ادبی ترکی آذربایجانی گشود. 

ملاجمال رنجی نیز از جمله شعرایی بود که به جستجو در روشهای جدید با مضامین شناخته شده علاقمند بود. از فحوای اشعار مختصر وی در داستان شیخ صنعان معلوم میشود که رنجی دستی در قلم داشته و پیشتر نیز اشعاری سروده است:

سویلردم اوزوم بعضی اشعار        اولماز اولور هرزه-هرزه گفتار

متاسفانه دیوان اشعار وی تاکنون به دست نیامده است ، و یقینا این اشعار در گوشه ی انبار و مخازن نسخ منتظر کاشفین خود است.

رنجی در نوشتن داستان شیخ صنعان چنان تبحری را در زبان خود بروز داده است که میتواند مورد رشک خود عطار نیز واقع شود. وی در سبب نظم اثر مینویسد :

     الجا ايله ايتدي بعضي ياران           سويله بيزه شعر شيخ صنعان 

درخواست دوستان و یاران رنجی از وی برای سرودن منظومه شیخ صنعان از یکسو گویای شهرت و آوازه وی برای شاعری در بین دوستان ادب  بوده و از طرف دیگر یقین به تبحر او برای نظم چنین داستان ظریفی میباشد.

رنجی خواهش دوستان را می پذیرد و خود نیز دلیل دیگری برای کارش ابراز میکند:

گـوردم كه عجمده نظم تكرار            اتـراكده يـوق ولي بو گفتار

تـرك ايله ديمك اراده  قلدوم           بــر نيچه يرين زياده قلدوم

اشعار ايله ويردوم آنكا زينت            بزم اهلنه اندن اولــه نشأت

درج ايله ديدوم سوزمني كوتاه           انجـق ديـم استعـين بـالله

بر اساس گفته رنجی کار وی اولین تجربه در مورد نوشتن عشق شیخ صنعان به زبان ترکی میباشد و بیان اینکه این کار مکرر در میان عجم انجام شده دلیلی بر اطلاعات وی و شاید مطالعه آن آثار است ، زیرا میگوید که من در سروده خود اضافاتی را بر داستان آورده و با سایر اشعار آنرا زینت دادم تا باعث فرح و شادی اهل شعر و بزم باشد. 

داستان با ستایش پرودگار و حمد و ثنا آغاز میشود. در پی آن از کرامات اختر هدایت سخن به میان میاورد. در دنباله آن فرارسیدن بهار و گل باران شدن دشت و چمن را میسراید و در چنین حال و هوایی است که دوستان از وی خواهان شرح داستان شیخ به شعر ترکی میشوند. رنجی در میانه شرح داستان شیخ شش غزل را زینت بخش آن کرده است که کاری است نو. این شیوه نو منظومه سرایی در میان متاخرین نیز لطافت و تازگی خود را حفظ میکند. در واقع این روش کاری برگرفته از روایت داستان توسط عاشق های نوازنده بوده است که ضمن شرح داستانهای عشقی، حماسی و دراماتیک گذشتگان در هرجا که حس میکردند شنوندگان ممکن است دچار خستگی شوند دست به ساز برده بنا به احوال جمع نغمه میسرایند تا خستگی از جسم شنوندگان خارج شود و ماندکاری و تاثیر مطالب نیز بیشتر شود. حتی در جایی راوی ضمن شرح داستان میگوید حالا ببینیم یاران شیخ چه میکنند. و این دقیقا طرز روایت آشیقی میباشد. رنجی نیز زمانیکه حس میکند خواننده منظومه ممکن است دچار اندوه شود به غزل روی می آورد. مضمون غزلهای میان داستان مهیج ، فرح انگیز و ریتمیک هستند:


قیلدی ترسا ای خوشا بر دلبر ترسا بنی

صبرمی آلدی المدن ایلدی رسوا بنی

بوی مشکین کاکلی بوینمغه ذی النار اولدی

برسیه آینه سالدی زلف کافرسا منی

دینمنی بر نوع المدن آلدی اول ترسا بیچه

گورسه هر کافر مسلمانم دیمز اصلا منی

عشق سوداسنده بر سودا ولی سود ایلدم

جمله سودامنی حسادت قلدی دل سودا بنی

مهر ایله صالدی مگر اول شه بو رسوایه نظر

اول جهتدن قیلدی بویله مست و ناپروا منی

عقل و دین و دل خانی ادراک و فضل صبر اوکوش

قامودن قلدی بری اول شوخ بی همتا منی

بولسه ممکن رنجیا یاری بلونک وصل حبیب

کیم یخارلا بلمشم بو کفر ایله فردا منی


زبان اشعار رنجی از دو سطح متفاوت برخوردار است که ناشی از موقعیت اجتماعی وی میباشد. او با استفاده از واژه های رایج در ادبیات پارسی  و عربی از یکسو از زبان فاخر ویژه طبقات بالاتر جامعه استفاده میکند تا کارش نزد آنان مورد قبول قرار گیرد. از جانب دیگر از زبان رایج ترکی تا  عموم نیز بتوانند از این اثر استفاده بلیغ برند. خصوصا زبان مورد استفاده در غزل ها با زبان رایج ترکی همسویی بیشتری دارد. 

رنجی در برخی از اشعار خود از ترکیبات و تعبیرات زیبا چنان استفاده ماهرانه کرده است که خواننده فکر میکند اینها از ضرب المثلها هستند و بسیار رایج میباشند:

وار ايدي قدرده بويله يازو            يازوني بوزارمي زور بازو 

در اشعار فوق «یازونی بوزارمی زور بازو» در حد ضرب المثل میباشد.

استفاده از زبان مردمی تنها مختص به رنجی نمیباشد ، این فرم وجه قالب اشعار قرن 10-9 هجری است. همین امر موجب میشود که شعر از زیر بار فشار امیرعلیشیرنوایی خلاصی یابد. استفاده بسیار اندک از مختصات زبان جغتایی زبان اشعار رنجی را به زبان رایج مردم نزدیکتر و اشعار او را مقبولتر میکند.

اسلوب و قالب برخی از اشعار وی نشان میدهند که رنجی تحت تاثیر اشعار عمادالدین نسیمی بوده است.

نسیمی گوید:

دریای محیط جوشه گلدی         کون ایله مکان خروشه گلدی 

رنجی میگوید:

بر نیچه زماندن هوشه گلدی           جانی بدنینده جوشه گلدی

اصولا فلسفه پشت پازدن به مال و منال دنیا و شوریدگی به محبوب جوهر تمامی اشعار نسیمی است که در داستان «شیخ صنعان» در جای جای آن تبلور این افکار موج میزند. اوج این شوریدگی دست شستن دختر ترسا از ثروت و مکنت و قدرت دنیوی و جستجوی شیخ صنعان برای پیوستن به معبود میباشد. وقتی دیگران تلاش میکنند او را از این راه دور کنند ٬میگوید:

دیرلر مرشدم اول پیر مغان ایدی همین

پیر صنعانه اویوب همدم فرقان اولورم

نیچه یل کزدم ایسه اورتده خنزیر صیفت

ترک ایدوب ایمدی بو حیوانلغی انسان اولورم

اشعار رنجی نشان میدهد که  وی به سنت تاریخی زبان ادبی ترکی آذربایجانی پایبند بوده و در آن از توانمندیهای متقدمین خود بخوبی بهره برده است. استفاده بجا از کلمات ، ترکیبات و اصطلاحات رایج در کنار نوآوریهای وی فراوان میباشد. رنجی در اشعار خود از ترکیبات ناب و زیبا نویی مثل «طعم اجل را چشیدن»، «مسکن گرفتن» ، « به خود آمدن» ، «هوای رسیدن به معبود» ، « ازپای انداختن» ، « پرنده صبر را به پرواز درآوردن»   استفاده کرده ، که مختص سبک و اسلوب او میباشد و در اشعار متقدمان وی به این اصطلاحات برنمی خوریم:

باباسی دادوب اجـل مذاقی                قیز قـالـدی همین یـرنده باقی

ایام بهــارده اول پــریــزاد             اول کوشکه کلوب دتردی بنیاد

یتمزمی بو خواب غفلت ای پیر             اوز حالینا گل جهانه باق پیر

عشقنک منکا ایله اوردی آتش    جان چخمغه گلدی خوش و ناخوش

اوردی حق آنی ایاغه صالدی            بـر نیچه زمـان ایـراقه صالدی

آلمشدی قرار و عقل و هوشی           صالمشدی هوایه صبر قوشی

در اشعار وی از تشبیه به عنوان ابزاری برای بیان تالمات درونی استفاده شده است. در اشعار زیر صورت کبی، گوزم چراغی و شکر لب مثالی بر این مدعاست.

چون صوت سوزین اشتدی صنعان      صورت کبی قالدی باقه حیران

صنعان دیدی ای گوزم چراغی               گل منکا بو سوزلر دینه داغی

گـفتاره گلــنده اول شکـرلـب                آلـوردی نباتـی مصر مکسب

وی بخوبی از عهده استفاده از تمام امکانات زبان مادریش برآمده و امکانات دستوری و ساختاری زبان را برای بیان سلیس زبان ادبی بکار برده است. 

رنجی گاه چنان در بحر زیبایی آهنگ زبان غوطه ور میشود که وسیله را قربانی هدف میکند و قانون هماهنگی اصوات را فدای زبان بدیعی خود میکند.

می ایچمک و خاچه سجده قلمک           ذی النار بلنده دیره وارمک

مقصود نه ایسه بیلمک اولمز                 ناحق یره زجر قلماک الماز

در اشعار فوق قلمک و وارمک (شکل درست آن قلماق و وارماق است) و بیلمک و قلماک تابع هماهنگی اصوات نشده است و برای ایجاد آلیتراسیون چشمی بدین صورت آمده است. 

رنجی از تکرار بعنوان روشی برای بیان بهره میبرد و در این فن به استادی قابلیت خود را بروز میدهد.

نی قیز که بلکه نسل عیسی               ترسا ولی کور که نیجه ترسا

بر قدی بلند و قامتی خوب               محبوب ولی که نیجه محبوب

ترسا بیچه دیمه بلکه حوری           حوری ولی کورکه نیجه حوری

همانطوریکه ملاحظه میشود استفاده از «ولی که»،«حوری»،«ترسا»،«محبوب» در ابیات ، زیبایی طرزبیان را چند برابر کرده است. 

از آنجاییکه داستان عشق «شیخ صنعان» ساخته رنجی نیست و اقتباس از حکایت شیخ عطار است رنجی بصورت سوم شخص داستان را بیان میکند و در جای جای منظوعه حضور سوم شخص یعنی عطار را با کلمات پیراوستاد، پیرمغان، دیرینه پیر، افسانه نما و داننده پیر بیان میکند که نشاندهنده احترام عمیق وی به عطار به عنوان اوستاد خود میباشد:

پیمانه دهر پیر اوستاد                     قلمش بو حکایه بویله بنیاد

و یا

اول پیرمغان قصه پرداز                 بو قصه نی بویله قیلدی آغاز

و یا

دیرینه پیر نظم پیما                      بو قصه نی بویله قیلدی انشا

و یا

افسانه نمای قصه پرداز                 بو قصه نی بویله ویردی پرواز

و یا

داننده پیر مغز و گفتار                       قلدی بو حکایه بویله اظهار

جمال رنجی داستان شیخ صنعان را با آب و تاب و شاخ و برگ بیشتری شرح میدهد. خود وی مینویسد که من مطالبی را بر داستان افزودم تا داستان جذابتر و فرح انگیزتر جلوه کند. برای مشاهده زیبایی بیان وی جا دارد صحنه دیدار شیخ و دختر ترسا را بطور مقایسه از زبان عطار و رنجی بسنجیم تا تبحر وی برای ما روشنتر شود. 

عطار میگوید :

دختر ترسا چو برقع برگرفت                      بند بند شیخ آتش در گرفت

چون نمود از زیر برقع روی خویش     بست صد زنارش از یک موی خویش

گرچه شیخ آنجا نظر در پیش کرد            عشق آن بت روی کار خویش کرد

شد بکل از دست و در پای اوفتاد             جای آتش بود و بر جای اوفتاد

هرچه بودش سر بسر نابود شد                 ز آتش سودا دلش چون خون شد

و رنجی میگوید:

چون گلدی یتشدی شیخ صنعان            نظاریه آچدی چشم گریان 

بی واسطه گوردی روی ماهی                عیقوقه یتوردی دود و آهی

بر گورمک ایله قراری گیتدی            بیهوش اولوب اختیاری گیتدی

قالمادی تننده تاب و طاقت                  الدن قمو گیتدی استطاعت

براي دانلود  منظومه “شيخ صنعان و ترسا قيزي” به سايت www.ishiq.net  بخش كتاب مراجعه كنيد.


+ نوشته شده در  چهارشنبه چهارم مرداد 1391ساعت 20:20  توسط Firuz   | 

IRAN'DA TÜRKLER*

PROF. DR. GERHARD DOERFER

Büyük Arap tarihçisi Ibnü'1-Esir şöyle yazar: Selçuklu sultani Toğrul'a Iran'da nefis bir badem tatlisi olan lavzinec ikram ettiklerinde, bunu şapir şapir mideye indirip "Iyi bir tutmaç, ama içinde sarimsak yok" dedi.

Işte, XI. yüzyilda Türklerin Iranlilara nasil göründüğünü anlatan bir tablo. Nefis yemek pişirme sanatindan bile anlamayan barbar bir halk. Gerçekte burada dile getirilmiş olan aşağilama, tipki halklar arasinda var olan her türlü nefret gibi bilgisizlikten kaynaklanmaktadir. Kendilerini aşin derecede kendi kültürlerine kaptirmiş olan Farslann, VIII. yüzyilda dikilmiş Orhon yazitlarindan da, bunlarin olağanüstü güzellikte edebiyat eserleri olduğundan da haberleri yoktu. Bir kismim Kâşgarü Mahmud'un yaziya geçirdiği eski Türk destanlarini bilmiyorlar, pek zengin Uygur edebiyatim hiç tanimiyorlardi.

Pek çok Farsta Türklere karşi nefret duygusu bu güne değin süregelmiştir. Örneğin, Fahrüddin Şâdmân'in Teshir-i temeddün-i Frengi başlikli kitabinda bu nefret şu sözlerde dile gelir: (Tahran 1948, s. 24) "Avrupalilar ne yalin ayak, aç ve göçebe Araplara, ne de düzenledikleri baskin ve katliamlardan sonra atlarindan inip bir süre dinlenince bizim hah desenlerimizin ve bahçe şenliklerimizin büyüsüne kapilan... daha sonra da Mevlâna Celâleddin-i Rumî'nin, Sadî'nin, Hânz'in şiirleriyle ehlîleşen içkici, kana susamiş Türk ve Moğollara benzerler."

Iranlilarda bu tutumu doğuran iki sebepten birini yukaridaki sözleriyle Şâdmân da açiğa vurmuş olmaktadir: Doğunun büyük edebiyati olarak taninmiş olan edebiyat, Goethe'nin de hayran kaldiği Fars edebiyatiydi. Türk edebiyati Iran'da Fars edebiyatinin yaninda güçlükle ve denebilir ki, ancak onun etkisi altinda kalarak tutunabilmiştir. Mevlâna Celâleddin-i Rûmî ve Hasanoğlu ile doğmakta olan Horasan Türk edebiyati, pek kisa bir zaman içerisinde sönmüştü. Türkmen edebiyati ancak XVIII. yüzyilda ve Iran dişinda gelişmiş, Halaç edebiyati ise ilk ürünlerini yaşadiğimiz dönemde vermiştir. Kaşkay edebiyati zengin olmakla birlikte pek az taninmiştir. Fars edebiyatiyla karşilaştirilabilecek bir düzeye ulaşmiş olan yalnizca Azerbaycan Türk edebiyatidir. Kendilerini kültürel bakimdan Türklere üstün görme duygularina bazi Farslarda Türklere karşi gizli bir düşmanlik duygusu da karişir. Bu düşmanlik duygusu* 997'den 1925'e değin, yani hemen hemen bin yil boyunca Iran'in Türk egemenliği altinda kalmiş olmasindan kaynaklanmaktadir. Bu bin yil boyunca Iran'da saray ve ordu mensuplari ve soylular sinifi Türklerden oluşmuştur. Işte bu yüzden Pehlevî hanedani döneminde, yani 1925'ten sonra Iran'da Türklüğün kültürel etkinlikleri hemen tümüyle yasaklanmiş, Türklerle ilgili her türlü konuda bilimsel araştirma yapmak çok güçleşmişti.

Elbette, Türkoloji araştirmalari için Iran'da bulunmuş veya Iran Türklüğü üzerine araştirmalar yapmiş Avrupali araştirmacilar olmuştur. Bunlar arasinda Vâmbery, Foy, Ritter, Romaskeviç, Ivanov, Menges, Monteil ve daha başkalarini sayabiliriz. Böyle olmakla birlikte, derlenmiş olan bütün gereçler, rahatlikla tek bir kitapta bir araya  getirilebilecek kadardi. Bu da Iran'in beş ayri lehçe konuşan 10 milyonluk Türk halkina göre pek az sayilirdi.

Işte bu yüzden Göttingen'de, Iranli bilim adami Moğaddem'in Güyeş-e Wafs va Âşteyân va Tafraş başlikli kitabinin elimize geçmiş olmasini mutlu bir rastlanti saymaktayiz. Bu kitapta gerçek, saf Halaçça tasvir edilmekteydi. Bu, bir zamanlar Minorsky'ye aslinda Güney Oğuzca konuşan bir kaynak kişinin Halaççadir diye tanittiği sözde Halaçça değildi. Bu dilin kendine özgülüğü daha ilk bakişta belli olmaktaydi. Özellikleri, bu dilin daha yakindan araştirilmasini gerekli kiliyordu. Böylece bir sira araştirma gezisi başlatildi:

Ilk araştirma gezisi (1968) Orta Iran'da, arkaik bir Türk dili olan Halaççanin sinirlarini belirlemek için yapildi. Kisa kelime listeleri, gramer notlan ve bir yiğin metin banda alindi. Firüz-âbâd'da da ilginç bir edebiyatin ürünleri olan Kaşkayca malzemeler banda alindi.

Ikinci araştirma gezisinde (1969) daha başka Halaçça malzemeler, özellikle geniş kapsamli kelime listeleri, bundan başka Azerbaycan'dan folklor ürünleri ve yine Halacistan bölgesinden Azerbaycan Türkçesi malzemeleri elde edilmiştir. Burada pek sevdiğim bir Azerî halk türküsü, bunun ardindan da bazi Halaçça metinler dinletmek istiyorum.

Dostumuz Mosayyeb cArabgol 1970 yilinda Göttingen'de bulundu. Ondan daha başka metinler de banda aldik. cArabgol, Iran'a dönmesinden sonraki yillarda bu bölgede kendi başina araştirmalar yapti. Ayni zamanda Kaşkay bölgesi ile Halacistan arasindan, çok önemli Güney Oğuzca malzemeleri de topladi.

Daha sonra 1973 yilinda bizi Horasan'a (Kuzeydoğu Iran) ve Kermânşâh yöresindeki Sonkor'a ulaştiracak bir araştirma gezisine çiktik.

Bu araştirma gezileri harikuladeydi: Ben hâlâ bunlarin anisindan uzaklaşmak istemiyorum. Bunlar, biz gezide bulunanlara neler getirmedi ki? Sürekli yorgunluk, araliksiz üşütme, sik sik ishale tutulma (yiğitlikle hiç ilgisi olmadan), şiddetli kan dolaşimi rahatsizliği (Hazar Denizinden 3000 m yukari çikip 244 Iran'da Türkler yine aşaği indiğinizi düşünün!), idarelerde eksilmeyen güçlüklerin yarattiği sinirlilik ve toz toprak (pislik). Sözün kisasi, yine de harikulade idi. Niye mi diyeceksiniz? Bu, Kanada'nin büyük şairi Robert Service'in şöyle dile getirdiği bir histi:

The freshness, the freedom, the farness, O

God! how I'm stuck on it ali 'O serinlik, o

özgürlük, o enginler, Tannm! Onlara ne

denli bağlanmişim.'

 

Bu Iran'in tozlu yollarini içine sindiren, elektriksiz, pek az su ile, fakat harika insanlar arasinda yaşayan her kişinin duyacaği bir histir. "Bunlar harika insanlardir" diyorsam, şunu da eklemeliyim: Şüphesiz, çünkü onlar Türklerdir.

Iran Türkleri üzerine yaptiğimiz araştirmalarimizin bize kazandirdiği en büyük ödül, bu araştirmalarimizin Iran Türkleri arasinda yarattiği sevinç olmuştur. Örneğin, Iran'da hor görülen Halaç halkinin kendini ilk kez ciddîye alinmiş görmesi, Halaç olmaktan gurur duymasi, bizim için de bir övünç olmuştur.

Yine,-bütün olarak bakildiğinda-az sayilabilecek bir çaba karşiliği bu gezilerden elde ettiğimiz pek verimli sonuçlar, bütün zahmetlere değecek nitelikteydi. Şimdi bu sonuçlan göz önüne sermek istiyorum:

Halaçça yaklaşik yirmi dört bin kişi tarafindan konuşulmaktadir. Bu dil özü bakimindan yaşayan en eskicil Türk dili olarak sayilabilir. Küçük bir örnek verelim: Türkiye Türkçesi "ayağim bendedir"in Halaççada karşiliği "hadakum mâ ndiçeri"dir. Burada şunu tespit ederiz: h- korunmuştur (bu, VII ve VIII. yüzyil Türkleri üzerine yazilmiş Tibetçe bir metinde de böyledir), -d- korunmuştur, -k- korunmuştur (bu yüzden Halaçça, Eski Türkçede olan datif eki-ka -ke'yi koruyan, tek Türk dilidir). Şahis zamirinde, takriben Eski-Türkçede olduğu gibi, kök ünlüsü değişir. Ayni şekilde, iç ek -di- araya sokulmuştur. Lokatif vazifesini, Eski Türkçede geçen eşitlik hali (ekuvatif) görmektedir (bu, Eski Türkçede aym zamanda terminal eki vazifesini de görür; bunun yaninda Halaççada olan -da/-de eki Eski Türkçedeki gibi ablatif anasim taşir). Yardimci fiil eki, Eski Türkçe "ârür"den gelmektedir, daha sonraki "turur" dan değil.

Halaç malzemeleri arasida şimdiye kadar şunu Semih Tezcan'la birlikte yayinladik: "Halaççanin sözlüğü (Harrab lehçesi)", 230 basma sayfalik bir eser. Son şekliyle tamamlanmiş ve baskiya verilmiş bir çalişma "Halaççanin söz varliği ve dil coğrafyasi" yaklaşik 537 sayfalik olup iki cilt halinde yayimlanacaktir; bu, bir Türk dilinin dil coğrafyasi üzerine ilk tasvir olacaktir. Bundan başka, 280 sayfalik bir gramer baskiya verilmiştir. (Bu iki eserin yazani benim.) Tamamlanmak üzere olan bir de folklor cildi bulunmaktadir, tahminen 530 sayfalik. Bu kuru siralamaya canlilik getirmek için burada bir hikâye örneği sunmak istiyorum. (Bu hikâyenin bir benzeri U. Marzolph'un eserinde de vardir: Typologie des persischen Volksmârchens, Beyrut 1984, *844 B, bu hikâyenin oldukça güzel bir varyantim oluşturur.)

Şah Abbas, bir gece derviş kiyafetiyle dolaşirken, içinden müzik ve oynama sesleri gelen bir eve gelir. Yaşli ev sahibi ona yamacilik yaptiğini, günde üç kran (Iran'in para birimi) kazandiğim, bunun ikisini geçimi için harcadiğini, birini de saz çalanlara ve oynayanlara verdiğini anlatir. Abbas , on "Şah Abbas yamaciliği yasak ederse, ne yaparsin?" diye sorar. Yaşli adam "Allah büyüktür" diye cevap verir. Ertesi gün askerler gelip yaşli adamin yamacilik etmesini yasaklarlar. Bunun üzerine o da su satmaya başlar, bu sefer daha çok, üç buçuk kran kazanir. Akşamleyin Şah Abbas gelip ondan haber alir. Olani öğrenince yine şöyle der: "Yarin Şah Abbas gelirse, su satmam yasaklarsa, ne yaparsin?" Yaşli adam: "Allah büyüktür" der. Su satmasi engellenmiş olan yaşli adam, ertesi gün şehirde dolaşmaya çikar. Halkin çöpleri biraktiği bir yer görür. Orada durup "Şah Abbas'in emriyle çöp vergisi talep ediyorum! Herkes vergisini bana verecek!" diye bağirmaya başlar. Böylece beş kran kazanir. Hikâyede geçtiği gibi "onun kilimi eskisinden daha kalin olmuştur". Akşamleyin Abbas gene önceki gibi sorar: "Şah Abbas'in askerleri yarin seni tutup götürürlerse, ne yaparsin?" Yaşli adam bunun üzerine yine ayni cevabi verir: "Allah büyüktür." Ertesi gün gelip yaşli adami tutarlar. Ceza olarak, hemen bütün gün aç, susuz ve ücretsiz, elinde kiliç sarayin önünde nöbetçilik yaptirirlar. Ancak öğleden sonra geç vakit birakirlar. Pazara gidip orada kilici on krana satar, yerine üç kran değerinde bir tahta kiliç alir. Kina bunu sokar. Böylece elinde geriye yine yedi kran kalir. Akşamleyin Abbas ona "Şah Abbas elinden kilicini alirsa, ne yapacağim" sorunca, cevap yine "Allah büyüktür" olur. Sonunda Şah Abbas, vezirinin ölüme mahkûm edilmiş bir günahkâr rolünü oynamasini kararlaştirir. Yaşli adam saraya gelince, Abbas ona günahkârin kafasini kesmesini emreder. Yaşli adam bunu yapmayi reddeder ve "Bu adamin suçu yoktur" der. Bunun üzerine Abbas "Direnmekte devam edersen, senin başini kestireceğim" der. Bu sefer yaşli adamin işi bitiktir, ne yapsin? Aklina bir fikir gelir ve yüksek sesle haykirir: "Ey Allahim, bu adamin günahi yoktur! Bunu ispat etmek için kilicimi tahta et!" Kilicini kinindan çikartir, ki -bir de ne görsün-gerçekten de kiliç tahta olmuş! Bunun üzerine Şah Abbas güler, ona birçok hediyeler verir, fakat bir daha böyle bir şey yapmamasini tembih eder.

Hikâye bu kadar. Burada açikça Türk hükümdarinin ideal bir tasvirini görmekteyiz: Ancak mizahla yumuşatüabilen acimasiz bir sertlik.

Araştirdiğimiz ikinci alan Horasan Türkçesi alanidir. Daha önce gösterdiğim gibi bu lehçe, takriben Türkmence ve Bati Oğuz lehçeleri arasinda, fakat ikincisine daha yakin düşen, kendine özgü bir lehçedir. Şu sirada 250 sayfa civarinda "Horasan Türkçesinin sözlüğü" ve 150 sayfalik bir folklor cildi hazirlamaktayiz. Öğrencim Bozkurt, buna bağli olarak doktora tezini Bocnurd ağzi üzerine yazmiş; bir başka öğrencim Sultan Tulu ise şu siralarda Kerem ile Asli hikâyesinin bir varyantini da içeren, Kelât-e Esferâyin ağzi üzerine doktora tezini hazirlamaktadir.

Müsaadenizle şimdi Horasan'da banda aldiğimiz destandan bir parça tanitmak istiyorum. O romantik âm bu gün bile haz duyarak anmaktayim. Dağlara henüz yetişmiştik ki bize o dağlarin üzerinden bir kuşun bile uçamayacağini tasdik etmişlerdi; fakat bizim aracimiz (Landrover) sonunda bu dağlan aşmaği başarmişti. Daha sonra sihirli, ağaçlikli, Kur'ân-i kerimde bahsedilen cennet misali bir vadiye ulaştik. Dağ çimenliği üzerinde yanimiza başka adamlar da katildilar. Bunlardan biri açikça tecrübeli bir destana olmaliydi; ve bu bize Kerem ile Asli destanini anlatmaya başladi. Eser, poetik şiirlerle süslü, nesir hâlinde anlatilmiş ve şiir kisimlari (belli bir makamla) okunmuştur. Bu Orta Çağ Avrupa destanlarim (örneğin: Aucassin et Nicolette) animsatir. Eser, şu anlatimi içermektedir:

Tebriz'de bir müslüman hükümdarinin oğlu olan Kerem, Ermeni papazi Gara Melik'in kizi Ash'ya âşik olur ve onunla nişanlanir. Papaz buna hiddetlenerek kizim Ermeni diyarina, sonra Anadolu'ya doğru kaçirir. Kerem, sonunda sevgilisini bütün engelleri aşarak, arayip bulur. Sonra evlenirler, fakat Asli'ran annesi (kizina sihirli bir elbise hazirlatarak) Kerem'in gerdekten önce yanmasina sebep olur. Kerem'e kirk yil sonra Hazret Muhammed ve Ali'nin dualan ile (Tanri tarafindan) yeniden can verilir ve sevgililerin her ikisi de gençleştirilirler. Böylece her ikisi Tebriz'de hüküm sürerler.

Bu destan, öğrencim Sultan Tulu tarafindan doktora tezinde işlenmektedir. Ben şimdi size Horasan Türkçesi orijinalinden l'den 3'e kadar olan cümleleri, Türkiye Türkçesi tercümesi ile birlikte, okumak istiyorum. Bundan başka hikayecinin şiirleri nasil olduğunu göstermek amaciyla, 37, 38 ve tâkib eden numarali cümleleri Türkçe'ye tercümesi ile okuyacağim. Daha sonra ise l'den 38'e kadar olan cümleleri banttan dinletmek istiyorum. Burada şunu tesbit edeceksiniz: Horasan Türkçesi Türkiye'li bir Türk için Halaçça'ya göre daha da anlaşilirdi; fakat yine de kendine özgü özellikler taşir, örneğin "var idi" yerine "bâr idi" diye geçmektedir.

1-3=al-ğeassa bir Ziyâd pâdişâh'hî bâr-idi. Hodâvand-i alam ona hiç oğul âta elâ'momişdi. Badan vazira dedi: Ey vâzir, manda ki oğul yöhdi, man nâ çara ey ley m?

'Sözün kisasi Ziyâd adinda bir padişah vad idi. Alemleri yaratan tanri ona hiç oğul vermemişti. Sonra vezire dedi: Ey vezir, beim oğlum yoktur, buna nasil çare bulayim?'

37-38= Ge'zi birbira ki dişdi, âşiğ oldi-bir irây yöh miri irây bilan âşiğ oldu Bi şi'ri dedi, ger nü deyar:

Gâşt elayip gezâ gezâ bizi

diyara hoş gâldiri sân bir

şeyda bulbulisan bizin

gulzara hoş gâldiri

 

'Gözleri birbirine ki düştü, âşik oldu-bir yürekle mi, yok hayir, bin yürekle âşik oldu. Bu şiiri dedi, gör ne der:

Dolaşip geze geze bizim diyara

hoş geldin, sen bir

şeyda bülbülüsün, bizim

gülzara hoş geldin.'

 

Bunlardan başka "Afganistan ve Iran'dan Güney Oğuzca malzemeler" adli, tahminen 350 sayfalik bir cilt hazirladik. Bu cilt, kelime listeleri, kisa gramer notlan, Halacistan ile Kaşkaylar arasindaki bölgesi ve Kabil'den metinler içermektedir. Bu arada öğrendiğimize göre, bu tipteki ağizlar, daha Kazvîn'in güneyi tarafindan  aşlamaktadir. Bu ağizlar da basitçe Azerbaycan Türkçesi ağizlan olarak gösterilemez. Biz bunlan da Kaşkay ve Aynallu ağidanyla Güney Oğuz ağizlan grubuna sokuyoruz, bunlan "Güney Oğuz lehçesi" adiyla aniyoruz. Basitçe ifade etmek gerekirse: Kaşkay tipi ağizlar Kazvîn'e kadar ulaşmaktadir, ki bu ortaya yepyeni bir dil coğrafyasi çikarmaktadir. O halde şimdiye kadar kabul edilmiş olan üç Oğuz lehçesi yerine beş lehçenin varliğim kabul etmemiz gerekir, yâni: Bati Oğuzca=Türkiye Türkçesi, Orta Oğuzca10 Azerbaycan Türkçesi, Güney  oğuzca=Kazvîn'e kadar uzanan lehçeler, Kuzeydoğu Oğuzca=Horasan Türkçesi (Özbek Oğuzcasi da dahil), Kuzeybati Oğuzca=Türkmence. Burada aradaki lehçelerin her biri bir geçiş sahasi oluşturur. (Bence Türk dili ailesinin yedi dili vardir: Oğuzca, Kipçakça, Uygurca, Güney Sibiryaca, Yakutça, Halaçça ve Bolgarca; ve Oğuz dilinin, gösterdiğim gibi, beş lehçesi vardir.)

Bundan başka elimizde bir cilt halinde Galûgâh'tan toplanmiş malzemeler bulunmaktadir. Bu, en doğu Azerbaycan Türkçesi ağzini oluşturur (Hazar denizen güneydoğu kiyisinda konuşulur). Bu eserde Kaşkayca malzemeleri de bulunmaktadir;bunlar gerçek, hatta ustalikli divan edebiyati malzemesi sayilabilir ve takriben 100 sayfa tutmaktadir.

Şimdi sizlere Oğuz lehçelerinin değişen dil coğrafyasinin görünümünü sunmak istiyorum. Philologiae Turcicae Fundamenta'da Oğuz lehçelerini şöyle kaydedilmiş olarak buluruz: Türkiye Türkçesi (11 olarak), Rumeli'den Orta Anadolu'ya kadar; Gagavuzca (12 olarak), Dobruca ve  oldavya bölgesi; Ki-nm Osmanhcasi (13 olarak), Kirim'in güneyi; Azerbaycan Türkçesi (14 olarak), Doğu Anadolu, Sovyet Azerbaycan Cumhuriyeti ve kuzeybati iran'dan Tahran'in biraz güneyine kadar olan bölge gösterilmiştir. Fars eyaletinde Kaşkay (15 olarak) ve Aynallu (16 olarak) grupunu buluruz. Bütün Sovyet Türkmenistan Cumhuriyeti ve buna ek olarak Kuzeydoğu Iran ve Kuzeybati Afganistan Türkmence olarak kaydedilmiştir. Buraya kadar eski bir tablodan bahsettik. Burada, Gagavuzca ve Kirim Osmanlicasinin Türkiye Türkçesinin basit ağizlarindan başka bir şey olmadiğina dikkati çekmek isterim. Birincisi, siyasi sebeplerden dolayi sunî biçimde yazi diline dönüştürülmüş; her ikisi de yazi diliyle Anadolu'da konuşulan belli ağizlardan pek ayrilik göstermezler, bu yüzden bunlar ayn bir  umaralandirmayi hak etmemişlerdir. Kaşkay ve Aynallu lehçeleri arasindaki fark ayni da şekil çok küçüktür. Bundan başka, Kuzey Irak'ta, özellikle Sadettin Buluç ve öğrencileri tarafindan Azerbaycan Türkçesi ağizlan tespit edilmiş ve araştirilmiştir. Irak "Türkmence"si diye adlandirilan dilin, yukarida da söylediğimiz gibi, konuşulan dil olarak sadece bir Azerbaycan Türkçesi ağzi olduğunu da belirtmek gerekir, ancak yazildiğinda Arap harfleriyle Türkiye Türkçesi gibi yazilmaktadir (örneğin mân denilmekte fakat ban yazilmaktadir). "Türkmen" kelimesinin hâlen karmaşikliklara yol açmasi pek tuhaftir; Leningrad'da Irak Oğuz edebiyatinin kataloglara "Türkmen" adi altinda girdiğini gördüm; türkmân kelimesi aslinda "göçebe Oğuz" manasim taşir. Akkoyunlu ve Karakoyunlu "Türkmenler", her halde Azerbaycanlilardi. Memlûk hâkimiyeti zamanindaki "Türkmenler", söz varliğinin gösterdiği gibi, Türkiye Türkçesi konuşmakta idiler.

Biz yine Iran'daki Oğuz lehçelerine ve bunlari doğudan sinirlayan alana geri dönelim. Ben bu gün, özellikle 1. ve 2. kişi yüklem eklerine dayanarak,şu siniflandirmayi yapmak istiyorum (krş. ek şema):

A. Orta Anadolu'ya kadar Türkiye Türkçesi. Daha Orta Anadolu'da Azerbaycan Türkçesine geçiş özellikleri kendini gösterir. Son ekler şöyledir: -im (-in), -sin (slr\, -Ir\), -iz (sik; -IK eki daha Orta Anadolu'da görülür), -siniz (-slr\lz, -h\Iz, -siz).

B. Doğu Anadolu, Irak ve daha eski anlayişa göre çok daha küçük bir bölgede olmak üzere Kuzeybati Iran'da Azerbaycan Türkçesi (Gösterdiğime göre, Sovyetler Birliğinde de konuşulur). Son ekler şöyledir: -Am, -sAn

(-sAr\), -IK (-UK), -siz (-sUz, -slr\iz, -siniz). Galûgâh'ta ise böyledir: -Am, -sAn, -IK, -sUyz.

 

C. Daha Zencan'dan başlayarak Güney Oğuzcaya geçiş görülür, fakat bu daha Azerbaycan Türkçesi olarak sayilabilir. Ikinci kişi zamirleri -sAn, -siz yaninda -An, -iz biçimi görülür. Sonkor etrafindaki (açik mavi) bölge, Kaşkay-Aynallu'dan biraz daha güçlü olarak hükmeder. Burada şunu görürüz: -Am, -sA, -Ax, -siz. Birinci çoğul kişi eki dikkati çekmektedir. Halacistan'in kuzeyinde bulunan Oğuz ağizlan ve Kabil şu biçimleri gösterir: -Am, -An (-Ay), -1K (-UK), -Iz. C'nin her iki grubu, B ve D'ye geçişte ortak bir özellik gösterirler.

D. Kazvîn'in güneyinden başlayip, hemen hemen Hemedan'a kadar olan ağizlar, daha çok Güney Oğuzca olarak tasvir edilmelidir, yani Kaşkay'a benzer. Şu biçimleri buluruz: -Am, -An (-Ay), -AK, -iz. Burada neredeyse bütünüyle A ünlüsü yerleşmiştir. Nihayet yaklaşik 32. enlemden başlayarak, yani,şimdiye kadar bilindiğinden çok daha kuzeyde Kaşkay-Aynallu için tipik olan şü son ekleri buluruz: -Am, -An (-An, -Ayfi), -AK, -Anlz (-Anlz, -Aynlz, -Ayz). Vambery daha 1867 yilinda (Cagataische Sprachstudien, Leipzig,s. 6) Iran'da konuşulan Oğuzcayi iki ana kisma ayiriyordu: "Kafkas ötesi dili"=Asil Azerbaycan Türkçesi ve "Hemedan yöresinde ve Fars eyaletinde göçebe halkin konuştuğu Türkçe". Hemedan etrafinda bulunan şivelerin ilk ki rintilarinin, ancak yüz yil sonra araştinlabilmiş olmasi, Iran için tipiktir. 'Alî Kûrçî ağzinin yerini tespit etmek hayli güçtür. Bu ağizdan yalniz tekil biçimleri kaydedilmiştir: -Am, -An; bu ağiz C'ye olduğu gibi, D'ye de mal edilebilir.

E. Horasan Türkçesi yüklem son eklerinden dağiniklik gösteren bir görü nüm sunar. Kuzeybati ve güney ağizlan Kaşkaycayi hatirlatan biçimler gösterirler: -Am, -Ay (-An, -An), -AK (-Ay), -Ays (-Anls), bunun yaninda -Am, -Ay (-An), -IK, -Is, (Iyls), yani Kuzey Halacistan ve Kabil ağizlarim an diran şekiller gösterir. Buna karşi kuzey ağizlan Özbekçeyi hatirlatan son ekler gösterirler, yani -mAn, -sAn, -mis (-mlz), -sis (-siz); doğuda birinci çoğul şa hista -bh görülür. Ben burada Özbekçenin tesirini değil, bihassa daha çok eski son eklerin, komşu Özbek şivelerinin desteği ile korunmuş olacağim tahmin et mekteyim, Horasan Türkçesinin bütün ağizlarini birleştiren şey, Türkmenceye belli geçişlerdir, örneğin eski b- bâr 'var' ve bermdk 'vermek' kelimelerinde korunmuştur.

F. Son olarak Türkmence, geniş ölçüde yine Anadolu Türkçesini andiran biçimler gösterir. Birinci tekil kişide olan -in bile Bati Anadolu ağizlarina uy maktadir. Yüklem son ekleri şöyledir: -in, -sin (-in), -Is (-IK, -sIK), -siniz (-iniz).

Bütün bu biçimler, Eski Türkçede sona gelen kişi zamirlerine dayanarak açiklanabilir: ban/mân, sân, biz, siz. Bu biçimlerin şekillenmesine ilk olarak analojik süreçler neden olmuştur; örneğin, san Türkiye Türkçesinde siz'e kiyasla -sin/ -sin olmuştur, ve -siz/siz ilerde geçmiş zaman eki -/n/z" e kiyasla -siniz haline dönüşmüştür vb. Birinci tekil şahistaki -A- ünlüsü, D grubu ve kismen C ve E'nin yüklem ekleri arasina sizmiştir. Bütün bunlan burada ayrintili biçimde açiklamak mümkün değildir. Biz buna rağmen Iran'da birinci tekil şahista (-Am) sadece -A- bulunduran ağizlarin varliğini öğreniyoruz. Bunun dişinda bu kendisini 2. tekil şahista (Kuzey Halacistan, Kabil, Güney Horasan Türkçesi) ve yine bazılarında 1ş tekil ve çoğul şahislarında (Sonkor) gösterir. Bazısında ise 1ş şahsın her iki biçimi yanında, 2ştekil çahısta da görülür (Qazvin`in güneyindeki ağızlar). 1.ve 2. Şahsın bütün yüklem ekinde bulunduğu ise pek azında görülür (Kaşkay-Aynallu ve Horasan`in batı ağızlarında bulunur).

Halaç Gramerinden yaptığım alıntı buraya kadardı. Bunu gerçekleştirecek araştırmacı böyle bir araştırmala ün değil, fakat aın teri , toz toprak ve göz yaşı karşılığı elde edilmiş onur kazanacaktır.

 

 

1.tekil

2.tekil

1.çoğul

2.çoğul

A

T.Türkçesi

-Im

(batı Anadolu -In

-sIn

(-sIń,-Iń)

-Iz (-sIK,orta Anadolu –IK)

-sInIz (sIńIz, -IńIz, -sIz)

B

Azeri Türkçesi

-Am

-sAń (-sAn)

_IK (-UK)

-sInIz (-sIńIz,-sIz,-sUz, Galugah –sUyz)

B`

Zencan

-Am

-sAn᷃An

-IK

-sIz ᷃  -Iz

C

sonqor

-Am

-sA

-AK

-sIz

C`

Kuzey halacistan,kabil

-Am

-An (Ay)

-IK(-UK)

-Iz

D

Qazvin-Hamedan

-Am

-An(-Ay)

-AK

-Iz

D`

Kaşkay vb.

-Am

-Ań (-An,-Ayń)

-AK

-AńIz (-AnIz,-AyńIz,-Ayz)

E

Batı ve Güney Horasan Türkçesi

-Am

-Ay )-Ań,-An)

-AK (-Ay)

-Ays (-AńIs)

E`

Güneydoğu Horasan T.

-Am

-Ay (-An)

-IK

-Is (-IyIs)

E``

Kuzey Horasan T.Özbekçe

-mAn

-sAn

-mIs (mIz)

-sIs (-sIz)

E```

Doğu Horasan T.=Karşı Özbekçe

-mAn

-sAn

-bIs

-sIs

F

Türkmence

-In

-sIń (--Iń)

-Is (-IK,sIK)

-sIńIz (-IńIz)

 Bu, şu demektir: Bütün son ek değişimine sebep olan 1. Tekil şahıs bir yandan 1.çoğul şahıs ile sıkı bir yakınlık gösterir, çünkü her ikisi de 1.şahıstır, diğer yandan 2.tekil şahıs tekil olarak yakındır ; buna karşın 2.çoğul şahıs hayli uzak kalmiştir. Bunun içindir ki o dönüşme süreci içinde en çok ve en az olarak etkilenmiştir. Bütünüyle, bu yüklem şekilleri, Oğuz ağiz ve lehçelerinin geniş ölçüde yalniz gelişme tarihini değil, ayni zamanda akrabalik derecesini de yansitir.

Basilmiş, baskiya verilmiş ve bitirilmek üzere olan çalişmalar üzerine bu kadar. Bunlarin çoğu benim Tezcan ve Hesche ile iş birliğim sonucu ortaya çikmiş eserlerdir: Bunlar dişinda bitirilecek olan şu eserler bulunmaktadir: Horasan Türkçesi grameri, yaklaşik 300 sayfa. Iranca gereçler, yaklaşik 110 sayfa, Künbed-i Kabus'tan Türkmence gereçler, 150 sayfa kadar, Tebriz, Üskü ve Mamagan'da derlenmiş Azerbaycan Türkçesi metinleri. Halaçça ve Horasan Türkçesi metin derlemelerimiz gibi, bunlar da halk yazininin çeşitli türlerinden örnekleri bir araya getirmekte ve yaklaşik 300 sayfa tutmaktadir. Derlenen bütün gereçlerin toplam olarak yaklaşik 5500 daktilo sayfasi (3000 basilmiş kitap sayfasi) tutacaği söylenebilir.

Bütün bu çalişmalara karşin, Iran'a ilişkin Türkoloji araştirmalarinin daha başlangicinda bulunmaktayiz. Şimdiye değin yapilmiş olan araştirmalardan açikça ortaya çikan, henüz birçok şeyin pek eksik bir biçimde araştirilmiş olduğudur. Örneğin Halaçça büsbütün silinip gitmeden önce bir kez daha yakindan araştirilmalidir. Goethe'den bir alinti daha yapmak için izninizi istiyorum:

Das Wenige verschwindet leicht dem Blick,

der vonvârtssieht, wieviel noch übrigbleibt.

"Geriye ne kalacağini arayan bakişlar,

azalmiş olani da kolayca gözden kaçirir"

 Işte bunun için bu konuşmami, Halaç Grameri başlikli eserimin sonunda yer alan şu sözlerle bitirmek istiyorum:

"Edvvard Piekarski'nin Yakutçanin araştirilmasi için yaptiklarini analim! O, arzu edilmeyen siyasal etkinliklerinden dolayi Sibirya'da sürgünde kalmiş ve orada her zaman için kalici olacak standart bir eser yaratmişti. Eğer genç bir araştirmaci bir (ya da daha iyisi iki yilliğina) yollan tozlu, susuzluk çekilen,elektriği olmayan bir memlekette Halaçlar arasinda kalip yeni dil gereçleri derlerse,bu da böyle değerli bir çalişma olacaktir. Bunun için idealizm gereklidir ve Halaçça araştirmalarinin sonuçlandirilmasi ancak bu yapilirsa mümkün olabilecektir. Böylesine önemli ve ölmekte olan bir dilin araştirilmasi, genç bir araştirmacinin idealizmine ve önemli bir kurumun desteğine konu olmaya değmez mi?"

* 23 Kasim 1987 günü Türk Dil Kurumunda yapilan konuşma.

Kaynak: Türk Dili, TDK Yay., Sayi: 431, Kasim 1987,

 

+ نوشته شده در  جمعه چهارم اردیبهشت 1388ساعت 23:15  توسط Firuz   | 

Türk Milletinin Dili

Reşid Rahmeti ARAT

Milli bağ olarak Türk dilinin oynadığı rolü belki diğer dillerin hiçbiri oynamamıştır, denilebilir. Bir dereceye kadar belki Arap dili bu hususta Türk dili ile mukayese edilebilir. Fakat bu dilin rolü de gerek yayılış sahası ve gerek türlü şive şekilleri bakımından, Türk Dili yanında çok silik kalmaktadır. Türk dili gerek tarihî devirlerde ve gerek bugün, çok geniş bir saha işgal eder. Bu dili konuşanlar idarî ve siyasî teşkilât bakımından, muayyen sınırlar içinde, bazan biribirinden oldukça ayrı kalmış ve muhtelif devirlerde kültür vasıtaları birbirinden oldukça farklı olmuştur; bilhassa hudutlarda oturanlar, birbirinden çok farklı milletler ve kültürler ile sıkı temasta bulunmuşlardır. Bütün bunlara rağmen, Türk camiasının çok ehemmiyetsiz bir farkla aynı dille konuştuğunu ve yazdığını düşünürsek Türk dilinin tarihteki rolü daha açık anlaşılmış olur.

Türk yazı dilinin ne zaman ve hangi şartlar içinde vücude geldiği hakkında bugün henüz katiyetle bir söz söyleyecek vaziyette değiliz. Bu husus, belki Türk tarihinin eski devirleri aydınlanıncaya kadar karanlık kalacaktır. Biz Türk yazı dilini, yazılış tarihleri belli olan Orhun kitabelerinden (VIII. yy. başları) itibaren takip edebiliyoruz. O devreye ait olup, tarihleri kaydedilmemiş olan diğer kitabelerin bir kısmı belki daha eski tarihlere aittir. Bu yazı dilinin, bugünkünden çok az farklı olacağı tabiîdir. Dilin bu tarihten sonraki inkişafı göz önünde tutulursa, onun bu eski şekli milâdın ilk senelerine kadar götürülebilir. Milâdın ilk senelerinden XIII. yy.'a kadar devam eden bu yazı dili (bazı örnekleri XVII. yy.'m sonlarına kadar çıkıyor),

eserlerini gördüğümüz veya daha sonraki eserlere kıyasla kurabileceğimiz örnekler, ses, kelime, cümle ve imlâ bakımından, aynı hususiyetleri taşımakta ve hattâ aynı mektebin mahsulleri gibi görülmektedir. Türk milletinin 13 yy.'lık bir zaman içinde ve bir dil sahası birliği olarak tasavvur edebildiğimiz geniş bölgede ve coğrafî şartlara göre türlü meşguliyetler ve siyasî teşekkül bakımından birçok zümreler ve temas bakımından farklı muhitler içinde bulunduğu halde, bir tek yazı dili kullanması ve bir tek ifadenin hâkim olması, bu kültür camiasının bütün siyasî ve içtimaî esasları aydınlatılıncaya kadar, bir sır olarak kalacaktır.

Bu '13 yüzyıllık edebi dil örnekleri kuzeydoğuda tabiat dininde ve Gök Türk yazısı. İle, kuzeybatıda hıristiyan dininde ve Nasturî yazısı ile, güneydoğuda Buda dininde, Soğd, Uygur ve Pali yazısı ile, Mani dininde Mani ve Uygur yazıları ile ve daha sonra islâm dininde, Arap yazısı ile yazılmıştır. Gerek yabancı muhitlerin tesiri ile girmiş olan dinler ve gerek yabancılardan alınarak kısmen Türk dili hususiyetlerine göre değiştirilmiş olan alfabeler, daima aynı dilin yazı ifadesi olarak kullanılmış ve bu kültürlerden alınmaları zarurî olan bir kısım kelimeler haricinde, yazı dilinde hiçbir değişiklik vücude gelmemiştir. Aslında birbirinden çok farklı olan bu yazı vasıtaları Türk muhitine girince, Türk'ün ananesini almak ve imlâlarına varıncaya kadar umûmî vaziyete uymak mecburiyetinde kalmışlardır. Yabancı tesirlerin bıraktığı en mühim iz olarak, ancak Türk sayı sisteminin değişmesi gösterilebilir. Fakat bu fikir de, eski malzemenin ancak mahdut bir kısmının araştırılmasına dayandırılarak söylenebilmektedir; belki bundan sonraki araştırmalar bunun da daha iyi aydınlatılmasına yardım ederler. Birçok milletler gibi, Türkler de kendi yazı sistemlerinde rakam sistemi vücude getirmemişler ve sonradan aldıkları alfabelere ait rakamları da umumî olarak kabul etmemişlerdir. Türkler sayıları yazı ile ifade etmişler ve zarurî hallerde komşularının rakam şekillerini almışlardır. Yabancı rakamların Türkler arasında yerleşmemesinin sebebini, Türk sayı sisteminin temas ettikleri milletlerin sayı sistemine uymamasında aramak gerekir. Türkler ondan yukarı sayılarda ilk önce birleri ve sonra ilerideki onları söylüyorlardı (meselâ : bir yirmi = 11, beş yirmi = 15). Sonradan içtimaî hayatta rakam kullanmak zaruretinde kalan Türkler komşularının rakamlarından istifade etmişler; fakat bu defa kendi sayı sistemlerinden vazgeçmek mecburiyetinde kalmışlardır.

Türkler, mühim ticaret yollarında yaşamış ve çok erkenden komşu kültür muhitleri ile temasta bulunmuşlardır. Yabancı alfabeler, din ve dinî eserlerin Türkler içine girmiş olmasına rağmen, bunları mahdut bir bünye içinde tutabilecek kadar kendi kültür an'anelerine sadık kalmalarının sebebini, bir cihetten bizim bugün bütün tafsilâtı ile göremediğimiz Türk kültür teşkilâtının çok inkişaf etmiş olmasında, diğer cihetten kısmen onların coğrafî vaziyetlerinde aramak gerekir. Meselâ, şarktaki Türk ile, Hindistan'dan, Iran ve Çinliler'den dağ silsileleri ve çöllerle ayrılmış olduğundan, Türkler'in bu m intaka l arla olan temasları mükemmel olmayıp, ancak şu veya bu gaye ile Türkler arasına girmiş yabancılarla ve aynı şekilde o mıntakalara giren Türkler'in nisbeten küçük zümreleri vasıtasiyle vukua gelmiştir. Zaman itibariyle en uzun süren temas ve karşılıklı tesirlerin ve sulh zamanında sıkı münasebetlerin devam etmesine rağmen, Çinliler'in Türkler'e yaptıkları tesir, inanılmayacak derecede dar sahada kalmıştır ve bu kadarı da daha çok son zamanlara aittir.

XIII. yy. Türk kültürü muhitinde bir dönüm noktasıdır. Türkler'in iranlılar ile olan mücadeleleri oldukça eski devirlere çıkmaktadır. Her iki milletin destanlarına geçecek kadar ehemmiyetli olan bu temas ekseriya silâh mücadelesi şeklinde devam etmiş ve bunun sulh zamanlarına ait olanları da birinin diğerine tesir yapabilecek şartlar içinde devam etmemiştir. Araplar'ın dünya hâdiselerine iştirak etmeleri ancak VII. yy.'da başlamaktadır. Bunlar da, iranlılarla birlikte, daha ilk devrelerde Türkler'le karşılaşmışlardır. Fakat bu yeni kültür muhitinin Türkler'e tesir icra edebilecek bir şekil alması ancak XI. yy. sonlarında başlar. Orta Asya'nın islâmlaşması, hudut boylarına islâmiyetin girmesi, ilk Türk islâm sülâlelerinin vücut bulması, Türk kabilelerinin, batı'ya doğru hareketlerinde Iran ve Irak ile yakından temasa girmeleri ve bu sahalarda askerî kuvvetin yavaş yavaş Türk unsurlarının eline geçmesi ile bir kat daha derinleşmiş olan bu münasebet, tabiî, Türkler'in daha evvelki temaslarından tamamen başka şartlar içinde cereyan etmiş ve neticeleri de o nis-bette evvelkilerinden farklı olmuştur.

Batı'ya doğru yürüyen Türk boylarının bu mıntakalarda yeni devlet teşekkülleri kurmaları, zarurî olarak, buralarda yeni Türk kültür merkezlerinin vücuda'gelmesi, Türk muhitine birçok yenilikler getirdiği gibi dillerine de mühim iskitametler vermiştir. Yazı dili ile yanyana eskiden beri gayet tabiî olarak Türk boyları arasında yaşayan konuşma dilinde mevcut şive hususiyetleri bu yeni vaziyetin icabından olarak, yavaş yavaş bu yeni merkezlerin yazı diline de sokulmağa başlamıştır. Göçler yüzünden zaten kendi kültür merkezlerinden uzaklaşmış olan bu zümreler yenilerini yaratmak zaruretinde bulundukları gibi, tam bu sıralarda Türk vatanında vücuda gelen büyük siyasî teşekkül, Çingiz devleti de Türk kültür hayatının bir müddet için durgunluğa uğramasına ve bunların neticesi olarak kültür merkezlerinin yer değiştirmelerine sebep olmuştur. Bu yeni merkezleri yaratanların eski kültür merkezlerine yakın bulunanlardan ziyade, daha çok eski kavmî teşkilâta bağlı ve dolayısiyle göçebe teşkilâtına yakın zümreler olduğu da unutulmamalıdır.

XII-XIII. yy.'iarda Türk dilinin tarihî gelişmesi de bir dönüm noktasında bulunuyordu. Türk dili bünyesinde müşahede edebildiğimiz ses ve şekil bakımından en büyük inkişaf bu yüzyıllara rastlamaktadır. Bir çok seslerin değişmeleri, isim ve fiil tasriflerinin yeni istikametler alması, kök ve eklerdeki aslî vokallerin umumî âhenge uymaya başlamaları vb. daha ziyade bu devirde başlamış veya tamamlanmış bulunmaktadır. Yüzyıllarca kullanılarak geniş muhitte-yayılmış ve büyük tesir icra etmiş olan eski Türk yazı sisteminin, Türkler'in islâm muhitine girmiş olan kısmı tarafından Arap alfabesiyle değiştirilmiş olması ve bunun da tam Türk dili bünyesindeki tabiî inkişafın olgunlaştığı bir devreye rastlaması da büyük tesadüflerden biri olmuştur. Şivelerce değişmiş olan şekiller, yazı dili an'anesi sınırları içinde ve umumî muhite sarsıntı vermeyecek şekilde, tabiî seyirlerini bu defa devam ettirememiş ve o zamana kadar bu Türk muhiti için büsbütün yabancı olan yeni yazı sistemi, eski yazı an'anesinden nisbeten ayrılarak, dilin bünyesinde vukua gelmiş olan bu değişiklikleri yazı diline almakta bir engel bulmamıştır. Böylece bugün gördüğümüz ve birbirinden, az dahi olsa, farklı yazı dillerinin ilk esasları ortaya çıkmış oldu. ilk zamanlarda söylenişe ve tasrifteki küçük farklara inhisar etmiş olan bu yenilik, bilhassa edebî dilde, zümrelerin umumî kültürü nisbetinde lügat sahasında yok gi

bi idi. Bunun zamanla lügatlere ve bazı sahalarda gramere kadar genişlemesi, bir cihetten Türk zümrelerinin Türk kültürüne bağlılıkları nisbeti ile, diğer cihetten ise temasa girdikleri yeni kültür muhitlerinin az veya çok canlı tesirleri ile ilgilidir.

Türkler'in yeni kültür zümrelerini kurarken buna iştirak eden zümrelerin kalemden ziyade kılıç kullanmağa alışık olmalarına ve bu zümrelerin esas Türk merkezlerinden ziyade, yabancı kültür muhitlerine yakın bulunmalarına rağmen, Türk'ün en kuvvetli millî bağlarından olan dilinin kuvveti birden sarsılmamış ve bugün gördüğümüz tesirlerin kökleşmesi için yüzyılların geçmesi zarurî olmuştur. Türk dilinin kıvraklığı ve bünyesinin yapısı o derece müsait idi ki, bu yüzden ifade edilmek istenilen mefhumlar, mevzulara hiçbir halel getirilme'den canlandırılabilmiş, bunlar için kendi malzemesinden sayısız kelime yaratmak imkânını bulduğundan, yabancı kelimeleri içerisine hiç almamış denilebilir. XI. yy.'dan XV. yy.'a kadar vücuda getirilen eserlerde, dinî eserler de dahil olmak üzere, yabancı dillerin tesiri o kadar az olmuştur ki, bu Türk dilinin bu devrede ne büyük bir hayat kabiliyetine malik olduğunu ve diğer cihetten bu dili kullanan bütün zümrelerin kendi dil hazinelerine ne kadar derinden vâkıf ve bundan ne kadar ustalıkla istifadeye muktedir olduklarını da göstermektedir. Bunun en açık delillerini, yabancı tesir altında kalması zarurî sayılabilecek dinî eserlerin Türkçe ve saf Türkçe olması ve bunlar içinde Türkler'in eskiden beri alışık olmadıkları mefhum ve tasavvurlar için yeni kelimeler yaratmak ve bunların, geniş sahanın her tarafında kullanılmasını temin etmek zarureti de göz önünde tutulursa, bu husus bir kat daha Türk dilinin hayatı lehine aydınlatılmış olur.

Türkler'in eski kültürü dolayısıyle yazı an'anelerine ne kadar bağlı olduklarını gösteren diğer bir vak'a, Islâmiyetin Türkler arasına girmesinden evvel kullandıkları Uygur alfabesinin, son devirlere kadar Türk muhitinde kullanılmakta devam etmesidir. Türk ilinin hudut boylarından IX. yy.'dan beri güney Türkleri'nin halifelik merkezi olan Bağdat'da ve dolayısıyle islâm memleketlerinde oynadıkları rol X. yy.'dan itibaren İdil havzasında islâmiyetin yerleşmesi, XI. yy.'da Kaşgar'da müslü-man Türk sülâlesinin kurulması nazarı itibara alınırsa, islâm ile birlikte yazı vasıtası olarak Kur'an'ın yazıldığı Arap alfabesinin de Türk muhitine girip yerleşmesi gayet tabiî olarak beklenebilirdi. Arap ve iran dilinde ve bu dillerde yazılmış olan dinî ve dünyevî edebiyattan istifade zarureti, tabiî olarak, bu muhitlerin kullandıkları alfabeyi de Türkler'e çok erkenden tanıtmıştı (meselâ, Arap harfleriyle yazılı Bulgar mezar taşlarının bize kadar-muhafaza edilenlerinin tarihi XIII-XIV. yy.'dır). Bu yeni kültür ihtiyacını karşılamak üzere, Türk merkezlerinde de yeni mektep ve medreselerin açılmış olması tabiîdir. Bu vaziyetin daha sonraki zamanlarda gittikçe inkişaf etmesi zarurî ve tabiî idi. Buna rağmen bir Türk muhitinde eski Türk alfabesi olan Uygur alfabesinin çok geniş sahada ve çok çeşitli edebiyatta kullanılmakta devam ettiğini görüyoruz. Meselâ Kutadgu Bilig'in elimizdeki en eski nüshasının Arap harfleriyle yazılmış olduğu halde, sonradan Uygur alfabesine çevrilmesi, Oğuz Destam'nın nisbeten yeni bir rivayetinin bu alfabe ile yazılmış olması, Bahtiyar-nâme, Tezkiretü'l-evliyâ, Mahzenü'l-esrar gibi Türkçeye çevrilmiş eserlerin bile Uygur harfleriyle de yazılması, bu alfabenin geniş okuyucu kütlesi bulduğunu gösteriyor. Devlet idaresine gelince, bu alfabenin daha geniş bir sahada kullanıldığı görüyoruz. Meselâ Altınordu bölgesinde (Toktamış Han yarlığı 1393'te Lehistan Kralı Yagayla'ya - Yagello - gönderilmiştir), Orta Asya'da (XIV. yy.), iran'da Ebu Said Bahadır Han zamanında (1316-1335), nihayet İstanbul'da bazı muhitlerde bu alfabenin tasavvur edildiğinden daha yakın zamanlara kadar öğrenildiği ve yazıldığı biliniyor. Bu alfabeyi öğrenmek için yapılan cetveller ve nihayet Fatih Sultan Mehmed'in Uzun. Hasan ile olan muharebesi dolayısıyle yazılan zafer-namelerden birinin Uygur harfleriyle de yazılmış olması, bu alfabenin yazışmalarda kullanılmış olduğunu göstermektedir. Tabiî bu alfabe, eski alfabenin tamamen aynı olmayıp, dilin yeni şartlar içinde aldığı şekle göre, ihtiyaca uygun bir duruma sokulmuş bulunuyordu. Bu bize, Türk kültür muhitini, dil işine paralel olarak, bunu tesbit etmek için kullanılan alfabesini de uzun bir müddet kullanmakta devam ettiğini göstermektedir. Bu ise, Türkler'in kendi kültürüne şeklen de ne kadar bağlı kaldığını göstermesi bakımından çok mühimdir.

Türk yazı dilinin yeni idare ve kültür merkezlerinde, bunları kuran Türk zümrelerinin şive hususiyetlerini almak suretiyle, eski umumî yazı dilinden ayrılma temayülleri, yukarıda da işaret edildiği gibi, ilk zamanlarda çok az şive farklarına inhisar etmiş idi. Yazı dilinin daha sonra almış veya alabileceği şekiller hakkında bir fikir edinmek için, Türk şivelerinin vaziyetini gözden geçirmek faideli olacaktır.

Tarihî devirlerde Türk şivelerinin vaziyeti hakkında elimizde yeter derecede bilgimiz yoktur; çünkü bu devirden kalma metinlerin hepsi de umumî yazı dilinde yazılmıştır. Buna rağmen bazı devrelerde ayrı bölgeler için elde mevcut metinlerden bu hususta bazı ipuçları bulabilmek kabildir. Yalnız şu veya bu farkın hangi boya mensup olduğunu ve bu boyun, bugün hangi boya tekabül ettiğini tesbit etmek güç ve bir kısmında hattâ büsbütün imkânsızdır. Bu hususta bize az çok sarih bigi veren XI. yy.'da yaşamış olan Kaşgarlı Mahmud'dur. Bu Türk âliminin Türk dili hakkında birçok tetkikleri olduğunu biliyoruz. Bugün bunlardan ancak Divanü Lügat it-Türk isimli lügat kitabı bulunmaktadır. Diğerleri ve bilhassa bizi burada yakından ilgilendiren gramer bugüne kadar bulunamamıştır. Kaşgarlı Mahmud bu lügat kitabında yalnız Türkçe kelimelerin Arapça karşılıklarını vermekle kalmıyor, muhtasar olmakla'beraber Türk boyları, oturdukları yerler, kültürü, alfabe ve edebiyatları vb. ile birlikte, XI. yy.'da Türk şivelerinin hususiyetleri hakkında da az çok bilgi vermektedir. Bilhassa Türk dili ismini verdiği umumî yazı dili ile mukayese ederek elde ettiği müşahedeleri, bugün bizi dil bilgisi bakımından alâkadar eden bütün meselelerde tamamiyle tatmin etmemekle beraber, bu âlimin, kendi devri için şahsına münhasır bir modern filolog zihniyeti ile hareket ettiğini göstermekte ve nisbeten yeni olan mukayeseli dil tetkiki tarihinde mühim bir yer almağa hak kazanmaktadır.

Kaşgarlı Mahmud Türk boylarının bir kısmını bizzat içlerinde bulunarak tetkik etmiş, bir kısmını da herhalde o boyları bilen kimselerden aldığı malûmatla, fakat ^nisbeten daha kısa bir şekilde tasvir etmiştir. Mahmut'un XI. yüzyılda tesbit ettiği şive farkları dört esas grupta toplanabilir: 1. Türk yazı dilinde ve Kaşgarlı Mah-mud'dan çok evvel mevcut olan farklar (meselâ b-: m- ve - y-: '-), 2. Türk dilinin tarihî inkişafında bütün şivelerin arzetmiş olduğu ve yalnız zaman farkı yüzünden şive hususiyeti olarak görünen farklar (meselâ y: n (n), w: v (b) ve isim yapma eklerinin başındaki -g, -g'lerin düşmesi), 3. Ayrı şivelerinki gibi gösterildiği halde,
bugün şivelerin birçoğunda muvazi olarak mevcut olan farklar (meselâ c: y ve partisip eklerinden -ası: -gü) ve türlü şivelerde bugüne kadar devam eden farklar (meselâ -t: -d-) ve partisip eklerinden -gan: -an, -gen: -en). Kaşgarlı'nın verdiği bu bilgi, bazı daha ince hususiyetlerin de ilâvesi ile, daha sonra yazılmış olan eserlerde de görülmektedir. Yalnız bu sonuncular bütün Türk şivelerine şâmil olmayıp, daha mahdut şive gruplarına ait bulunmaktadır. Bu eserlerde müelliflerin dikkat etmedikleri veya kaydetmek fırsatını bulamadıkları bazı diğer hususiyetlerin de bulunduğu şüphesizdir. Türk dili, XI. yy.'dan bugüne kadar ses ve morfoloji bakımından, daha bazı inkişaf merhaleleri geçirmiş, o zaman başlamış olan bazı ses değişmeleri tamamlanmış ve bir kısım yenileri de bunlara eklenmiştir. Dar mânada şive hususiyeti diyebileceğimiz bazı inkişaflar da vücuda gelmiştir. Türk dilinin tarihî inkişafını, ana hatlariyle şu şekilde hulâsa edebiliriz.

1. Çok eski devirlere ait metinler mevcut olmadığından, Türkçenin ilk şekli hakkında bir fikir söylemek, şimdilik imkânsızdır. Bu devir Türkçesi hakkında az çok bilgi edinebilmemiz için, daha eski metinlerin meydana çıkması, bu devirde komşu milletlerin dilinde rastlanan Türkçe kelimelerle, şahıs adları ve unvanlarının tetkiki, Türkçe içindeki bazı mühim ses ve eklerin birbirleriyle mukayese edilerek daha eski şekillerinin tesbiti ve bunların da kardeş ve akraba dillerin eski şekilleri ile karşılaştırılması lâzımdır. Bu suretle hiç olmazsa bazı noktaların tesbiti mümkün olacaktır.
2. Elimizde mevcut en eski dil malzemesi, Türk dilinin inkişafı tarihinde muayyen bir devreye aittir. Bu devre takriben milâdın ilk senelerinden Xlîl. yy.'a kadar devam etmektedir ve pek az farklarla aynı inkişaf hususiyetlerini taşımaktadır. Bu devreye ait metinlerin en büyük kısmı Uygur sahasında ve Uygur harfleriyle yazılmış olduğu için, bu devreye "Uygur devresi" diyebiliriz. Bugünkü Türk şiveleri (bazı zümreler müstesna olmak üzere, aşağıya bk.) bu devreden sonra inkişaf etmişlerdir ve şivelerde gördüğümüz farkların büyük bir kısmını bu devreye irca edebiliriz.
3. Bugünkü Türk şiveleri, Türk dili Uygur devresinden bugüne kadar daha dar hudutlar içinde bazı inkişaf merhaleleri geçirmiştir. Fakat bunlar daha ziyade bugün mevcut grupların hususi tarihî inkişaflarına ait olup, ancak edebî malzeme vü- m cude getirmiş olan zümreler içinde tetkik edilebilmektedir. Böyle bir edebî l an'aneye malik olmayan zümreler devrinin tesbiti imkânsızdır.
4. Türk sahasının iki ucunda bulunan Yakut ve Çuvaş lehçeleri, Türk dil bilgisinin bugünkü vaziyetine göre, Türkçenin kardeş lehçeleri addedilebilir. Bu iehçeler-deki hususiyetler (Çuvaş s~y; l~ş; r~z ve Yakut s~y, t~d) Uygur devresi ile şimdi- -lik izah edilememektedir.

Bugünkü Türk şivelerini, ses, morfoloji ve lügat bakımından türlü gruplara toplamak tecrübesi, birçok türkoioglar tarafından yapılmıştır. Bu tecrübelerin neticesi, tabiatiyle, dil bilgisi bakımından lâzım olan açıklığı verememektedir ve bunun baş-. lıca sebeplerinden biri de bu zümrelerin kapalı bir cemiyet halinde kalmayıp, muhtelif zümrelerle devre devre karışmış olmasıdır. Şive hususiyetlerinin, en küçük zümrelerde bile, saf halini bulabilmek imkânsızdır. Onun için Türk şivelerini tasnif etmek isterken en umumî ve başlıca hususiyetler ile bu hususiyetlerin şu veya bu zümrede ekseriyetin kullanıp kullanmadığı prensibine uymak zaruridir. Son tecrübeler için alınan başlıca hususiyetler şunlardır: t- : d-, d:y, ilk hecenin sonundaki -g, ikinci, üçüncü ve dördüncü hecenin sonundaki g ve g, partisip eklerden -gan, -an/-gen, -en ve kelimelerden ol�bol- fiili. Bu tecrübelerden de istifade ederek, Türk şive gruplarını coğrafi yönlere göre şu şekilde sıralayabiliriz:

1. Güneybatı grubu (Anadolu ve civar sahalar, Kafkasya ve iran Azerbaycanı, Türkmen -bugün birçok bakımdan komşu şivelerin hususiyetlerini benimsememiş-tir-ve Güney Kırım),

2. Kuzeybatı grubu (idil havzası, Sibirya, Kuzey Kafkasya, Kuzey Kırım, Batı Türkistan, Doğu Türkistan'ın bir kısmı, Altaylar'ın bir kısmı, Afganistan'daki şiveler),

3. Güneydoğu grubu (Doğu Türkistan ve Batı Türkistan'ın bir kısmı),

4. Orta grup (Hive mıntakasının bir kısmı), .

5. Kuzeydoğu grubu (Altaylılar'ın bir kısmı). -

Bu gruplara giren şiveler, küçük farklara göre, daha dar zümrelere ayrılabilir. Fakat bu hususiyetler yalnız bu zümrelere münhasır değildir ve muayyen şartlar altında, bütün Türk şiveleri için de görülmektedir. Yalnız bu zümreler içinde ya umumileşmiş veyahut diğerlerine nisbetle daha çoğalmıştır. Meselâ umum Türkçedeki ç sesinin muayyen şartlar dahilinde ş şeklinde telâffuz edilmesine Türk şivelerinde tesadüf edilirse de, Kazak şivesinde bu ses değişmesi umumî bir kaidedir.

Bu hususiyetlerden anlaşılacağı gibi, Türk şivelerini birbirinden ayıran farklar daha çok ehemmiyetsiz ses değişmelerinden ibarettir. Mühim sayılabilecek farklara bilhassa isim ve fiillerin çekimlerinde rastlanabilir. Fakat bunlar gruplar dahilinde bile karışık olup, diğer dünya dillerinin şiveleri arasında mevcut farklarla mukayese edilemeyecek derecede az ve ehemmiyetsizdir.

Konuşma dilinde görülen hususiyetlere göre sıralanmış olan bu şive gruplarının ancak bir kısmı ayrı yazı dili halinde inkişaf etmiştir. Yazı dilinde bu temayülü belirten sahalar, daha ziyade Türk kültür merkezlerinin bulunduğu, biri güneybatı ve diğeri kuzeybatı olmak üzere, başlıca iki kısma ayrılabilir. Diğer gruplardan, orta ve kuzeydoğu zümreleri, bu şiveleri konuşanların sayıca çok mahdut olmaları, birincinin içeriden ve diğerinin Türk kültür merkezinden nisbeten uzakta bulunmaları do-layısıyle böyle bir ihtiyaç karşısında kalmadıklarını; güneydoğu zümresinin ise, eskiden asıl Türk kültür sahasında bulunmakla beraber, sonradan birçok tarihî sebeplerle bu vaziyeti muhafaza edemeyerek son zamanlarda^Çin'in hâkimiyeti al-. ; tında eski an'anesini büsbütün kaybetmiş olduğunu görürüz.

' hayat çerçevesi içinde, gerek edebî ve gerek ilmî yazı dilini devam ve inkişaf ettirmek imkânını bulan zümrelerin en mühimi, şüphesiz, güneybatı grubudur. Vücuda getirdiği muazzam devlet teşkilâtı ve dünya siyasetinde oynadığı mühim rolü ile bütün komşu milletlere yaptığı tesirlere mütenasip çok zengin edebiyat ve ilim'müesseseleri vücude getirmiş olan bu Türk zümresinin dili de o nisbette mühim bir yer işgal etmiş ve bugün de etmektedir. En eski numunelerini tahminen  XIII. yy.'dan itibaren görebildiğimiz Selçuk devri mahsulleri ile başlayan bu yazı dili, sahasının genişliği nisbetinde yukarıda da işaret ettiğimiz gibi, pek cüz'î farklarla başladığı halde, gittikçe çoğalan ihtiyaçlar neticesinde, yeni kültür zümrelerinin yakın bulunduğu Iran dolayısıyle Arap kültürü tesiri altında kalarak, yabancı kültür muhitinin gittikçe artan ezici hâkimiyeti altına girmiş, bilhassa medrese tahsili görmüş zümreye mahsus sırf edebî eserlerin geniş Türk muhitinin doğrudan doğruya anlayamayacağı sun'î bir dil olan "Osmanlı" şeklini alan bu dil mektep ve medreselerde, ilim ve edebiyatta bu şekilde son zamanlara kadar tutunmak imkânını bulmuştur. Ancak, bununla yanyana halkın konuştuğu dil, zarurî iktibaslar dışında, millî sadeliğini ve eski bünyesini muhafaza etmeğe muvaffak olmuştur.

En mühim millî temellerden biri olan dil içerisindeki bu gayritabiîlik ve bunun yeniden yeni ihtiyaçları karşılamak zorunda kalan ilmî hayatta doğurduğu güçlükler, Türk muhitinin bu zümresinde de haklı isyanlar uyandırmış ve meselenin halli için yollar aramağa sevketmiştir. Yazı dilini sadeleştirmek, yâni yazı dilini mümkün olduğu kadar halk diline yaklaştırmak gayesi, uzun bir devreyi içine alan tartışmalardan sonra, nihayet XIX. yy.'da Tanzimat başlarından itibaren içtimaî bir mesele olarak "ele alınmış ve Cumhuriyet devrinde devlet işi olmuştur. Türkiye dahilinde veya evvelce Türkiye hudutları içinde bulunmuş mıntıkalarda, şive ve ağızlar devlet makanizmasının da yardımı ile, yüzyıllardan beri kaynaşarak, kendi hususiyetlerinin büyük bir kısmını kaybetmiş oldukları için, buradaki yazı dili meselesi, şivelerin vaziyetini tesbit etmek olmayıp, yalnız mevcut yazı dilinin bugünkü şartlar altında geniş Türk muhiti tarafından daha kolay ifade edilebilecek bir hale getirilmesi, yâni halk tarafından anlaşılması güç olan yabancı unsurlardan mümkün mertebe temizlenmesi ile bugünkü ihtiyaçları karşılayabilecek ilmî ıstılahların tesbiti ve yarınki ihtiyaçlar için de Türk köklerinden kelime yaratmak imkânlarını aramak meselesi olmuştur. Bugüne' kadar bu yolda yapılmış olan tecrübeler hâlâ istenilen neticeleri vermiş değildir. Dil gibi millî bünyenin temelini teşkil eden bir meselenin hallinin kısa bir zamanda ve kifayetsiz bir hazırlıkla yapılamayacağı da unutulmamalıdır. Bu meselenin halledilebileceğinde şüphe yoktur. Yalnız, bu İşte geçici bir inkılâp şeklinde değil, içerisinde bulunduğumuz içtimaî hayatın inkişafında her ihtiyaca cevap verebilecek tarzda dilin hayatiyetini temin etmek zihniyetiyle hareket edilmesini temenni edelim.

Kuzeybatı zümresine gelince, bunun Kıpçak bozkırlarından ve Güney Sibirya'dan Hindukuş dağlarına kadar uzanan, geniş bir sahayı içine aldığını hatırlatmak yerinde olur. Bu geniş sahada iran ve Arap kültürü tesiri altında kalan zümreler ile, bu muhitlerden az çok uzakta bulundukları için, bu kültürün baskısından nisbeten masun kalan zümreler bulunduğu gibi, uzun müddet göçebe hayat tarzını muhafaza etmiş ve dolayısıyle umum Türk kültür muhitine nisbeten son devirlerde dahil olmuş zümreler de mevcuttur. Bu sahanın idarî bakımından türlü devirlerde ayrı ayrı devlet teşekkülleri içinde bulunmuş olduğu da unutulmamalıdır. Bütün bu âmillerin devir devir ve yer yer mahallî hususiyetlerin inkişafına yardım etmiş olmalarına rağmen, şive hususiyetlerinin birbirine çok yakın olmaları sayesinde, yazı dili, umumî olarak hiçbir zaman esasını değiştirecek bir vaziyete düşmemiştir. Buna, bu bölgedeki Türk boylarının son asırlara kadar - XV. asra kadar batıya doğru ve bundan sonra doğuya doğru - devam eden muhaceretleri de yardım etmiştir.

Bu sahada XIV. yy.'a kadar devam eden eski yazı dili an'anesi, bundan sonra uğradığı bazı cüz'î değişiklikler bakımından, biri güneydoğu ve diğeri kuzeybatı olmak üzere, iki zümrede toplanabilir. Bunların birincisi, Avrupa'da "Çağatay" ismi ile anılan zümredir ki, yukarıda güneybatı (Osmanlı) zümresi için işaret edilen aynı sebeplerden dolayı, iran ve Arap kültürü ve bilhassa Iran edebiyatı tesiri altında kalmıştır. Babür (1483-1530)'ün ifadesine göre, esasını Endican ağzından alan bu yazı dilindeki edebiyat XIV-XV. yy.'larda en parlak devrini yaşamış ve birçok Türk edip ve şairleri eserlerini bununla yazmışlardır. Mîr Ali Şîr Nevâyi ve Babür, bu devrin nâzım ve nesir sahasında, bu dilin en güzel numunelerini vermişlerdir. Diğeri ise, "Kıpçak" zümresi olup, sahasının Iran ve Arap muhitinden uzakta bulunmasından dolayı, zarurî olan iktibaslar dışında, bunların tesirinden de o nisbette masun kalmıştır. Buradaki yazı dilinin temelini halk dili teşkil ettiği gibi, edebiyatta da daha ziyade halk edebiyatı ve duygusu hâkim kalmıştır. Uzun bir zaman için türlü Türk boylarını kucağına almış olan bölge, bundan sonra da bir müddet Türk mıntakalarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesini gördüğü için, yazı dilinde de, diğerlerine nisbetle daha çok malzeme almış olması tabiîdir. Gerek güneydoğu ve gerek kuzeybatı zümreleri arasındaki fark, birbirinden çok az hususiyetlerle ayrılmış olan mahallî ağızların tesirinden başka, en çok dile yabancı kelimelerin sokulup sokulmamasına göre değişir.

Kıpçak sahasında Altınordu'nun dağılmasj ile daha küçük idarî zümrelerin vücuda gelmesi, Timur devletinin yıkılmasiyle Orta Asya'da vukua gelen istikrarsızlık yüzünden bir kısım Türk kabilelerinin Kıpçak sahasından Orta Asya'ya doğru göç etmeleri, bir taraftan bu sahalarda Türk boylarının birbiriyle kaynaşmalarına yardım ettiği gibi, diğer taraftan mevcut Türk kültür merkezlerinin tekrar hafiflemesine ve bir kısmının yer değiştirmesine de sebep olmuştur. Birçok Türk kuvvetlerini, kendi mukadderatlarını Türk.ili dışında aramağa sevkeden bu devrin vak'aları, siyasî ve idarî bakımdan olduğu kadar, kültür bakımından da birçok kayıplara sebep olmuştur. Bu devirden itibaren bu mıntakaların mukadderatı uzun bir zaman için tâyin edilmiş oldu. ilim ve edebiyat sahasındaki durgunluk, Türk dili için tesirsiz kalamazdı. Kuvvetli edipleri yetiştirecek havanın artık mevcut olmaması, tabiî olarak, Türk dilinin hayat kudretine de en büyük darbeyi indirmiştir. Daha dar bir muhitte ve daha çok darlaşan ihtiyaçları karşılamak mecburiyetinde kalan yazı dili, ister istemez, eski malzemenin büyük bir kısmını kullanmamak, bunları unutmak ve daha çok mahallî ağızların hususiyetlerine uymak mecburiyetinde kalmıştır. Orada burada gölge halinde mevcudiyetlerini muhafaza eden mektep ve medreselerde tedris dilinin daha çok yabancı (Arap ve Fars) dillerine istinad ötmesi de bunun tabiî bir neticesi idi
Ruslar'ın doğuya doğru ilerleyerek, Türk rmntakalarını birer birer kendi hâkimiyetleri altına almaları, vaziyeti daha karışık bir hale getirmiş ve tabiî engellere bu defa karşı tarafın, Türk milliyetini parçalama gayesini güden plânlı siyasî-idarî müdahalesi de eklenmiştir. Rus hükümeti Türk millî birliğini yıkmak için, ne kadar çare düşünebildi ise, bunun hepsini tecrübe etmiştir, idarî birlikler vücude getirirken, Türk ekseriyetini bırakmamak, Türk topraklarını parçalamak, Türk mıntıkalarını birbirinden ayırmak için, sun'î muhacir mıntakaları yaratmak, buna müsait olmayan yerlerde hususî idareler vücuda getirmek vs. gibi vasıtalarla maddî temelleri yıkmağa uğraştığı gibi, bir devre için Türk millî birliğinin temellerinden olan İslama karşı misyonerler teşkilâtı vücude getirmek, maarifin mümkün mertebe Türkler arasına girmemesi için çalışmak, maarif matbuatına müsaade etmemek, millî mukadderat üzerinde söz söyletmemek, Türkler'in umumî isminin idarede ve hattâ ilmî neşriyatta bile kullanılmasını yasaklamak ve Türkler arasındaki hususî münasebetlere bile mâni olmak gibi mânevi varlığa karşı en sert tedbirleri almaktan çekinmemiştir. Bolşevik devri, Çarlık zamanında tatbik edilen üstü kapalı siyasetin daha açık ve daha teşkilâtlandırılmış bir şeklidir. Türk vatanı birçok "sözde müstakil" devletlere ayrıldı, kabileler - millet ve şiveler - dil olarak ilân edildi; Türk dili de Rusça ile birlikte bu ayrı mıntakaların idare dili olarak tanındı. Bu sahada yapılan en büyük müdahale de, her Türk kabilesine ayrı bir fonetik alfabe kabul ettirilmesi suretiyle olmuştur. Böylelikle dilin medenî-içtimaî bir unsur olmaktan çıkarılarak, küçük zümrelerin yalnız gündelik ihtiyaçlarını temin edebilecek bir şekil alması için uğraşılmıştır. Böylö şivelerle bugünkü medenî hayatın ihtiyaçlarını temin etmek imkânı olmadığını, Türkler kadar, bolşevikler de bilmiyor değillerdi. Fakat onların fik-rince, bu ihtiyaçların büyük bir kısmı, Türk dili yerine Rus dili vasıtasiyle temin edilecekti. Bütün bunların, tabiatiyle, eskiden beri gelen umumî yazı dili aleyhine ayrı şivelerin kullanma sahalarının genişlemesinde ve o nisbette bu şivelerin umumî yazı dili içindeki vaziyetlerinin değişmesinde, az çok tesiri olmuştur.

Kuzeybatı zümresinin eski dili meselesi, güneybatı zümresindeki gibi, yalnız dili sadeleştirmek olmayıp, aynı zamanda bu zümre içindeki şivelerin umumî yazı diline olan münasebetlerini de tâyin etmek meselesidir. Türk dilinin bünyesindeki sağlamlık, yabancı muhit ve dillerin tesirinde asırlarca kaldığı halde sarsılmadığı gibi, Ruslar'ıh müdahalesi de onun bünyesinde bir gedik açmaya muvaffak olamamıştır. Nisbeten kısa sürmüş olan bu tecrübe Türk şivelerinin kendi aralarında icat kudretini yokiamış ve Türk muhitine bu meselenin" hallinde ayrılığa değil, birliğe doğru yürümenin zarurî ve mecburî olduğunu isbat etmiştir. Türk şiveleri bugüne kadar olduğu gibi ilerde de bir tek yazı dilinin devamlı inkişafını temin eden canlı birer uzuv olarak yaşamakta devam edeceklerdir.

Yukarıda söylenenlerden bir netice çıkarmak istersek, Türk tarihinin yarattığı duruma ve gerek düşmanlar tarafından vücude getirilmeye çalışılan sun'î manialara rağmen, güneybatı ve kuzeybatı grupları arasındaki farkları ortadan kaldırarak veya her ikisini de birleştirerek daha zengin ifade imkânları bulmak suretiyle, bir tek yazı dili vücude getirmek için hiçbir engel yoktur. Yalnız her iki zümrenin de bu işin ehemmiyetini kavraması ve her iki grubun da hususiyetlerine ve bilhassa asıl Türk dilinin kendi bünyesine uygun bir şekilde geliştirmek çaresini bulması lâzımdır. Bunun için de, dilin yalnız bir vasıta olmayıp, bilâkis onun tabiî bir varlık olduğunu ve ancak kendi bünyesi içinde tabiî kanunları dahilinde gelişebileceğini idrak etmek gerekir.

Kaynak: Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları: 121, C.II, s.59-68, Ankara 1992

 

+ نوشته شده در  جمعه هجدهم بهمن 1387ساعت 22:22  توسط Firuz  

 

بو یازی آشاغیدا گوستریلن  فوق لیسانس تئزینین مقدیمه سیدیر

- RUHİ KÖNÜL RİZVAN qızı

 FONETİK ÜSLUBİ VASİTƏLƏRİN MƏTNDƏ YERİ VƏ TƏRCÜMƏDƏ TRANSFORMASİYASI

GİRİŞ

 Ədəbi dilin müəyyən normalara malik olması və bu normalara riayət etmək tələbi heç də ədəbi dili məhdudlaşdırmır; onun müxtəlif və dar sahələri təfərrüatı ilə əhatə edə bilməyən və buna görə də bir şeyin yalnız ümumi şəkildə ifadəsinə yarayan məhdud vasitələrə malik dil olduğuna dəlalət etmir. Əksinə, ümumi normaların olması, ədəbi dilin daha geniş dairədə hamı ilə və hər cür şəraitdə dil tapan, hər şeyi bütün təfərrüatı ilə əhatə və ifadə edə bilən bir vasitə olduğunu göstərir. Buna görə də, ədəbi dil bir sıra spesifik xüsusiyyətləri ilə fərqlənən və belə xüsusiyyətlər, əlamətlər sistemi ilə də qollara ayrılan vahid ümumxalq dilinin ali forması kimi anlaşılmalıdır. Bu isə o deməkdir ki, ədəbi dilin əsasını ümumxalq dili vahidləri və hamı üçün ümumi olan cəhətlər təşkil edir. Lakin bununla yanaşı bir sıra məhdud sahələrlə əlaqədar spesifık cəhətlərə malik olduğundan ədəbi dil ifadəlilik vasitələri sisteminə görə müxtəlif qollara ayrılır ki, buna da ümumiləşdirilmiş halda ədəbi dilin üslubları deyilir.

 Eyni məsələ haqqında, eyni mövzuda ali məktəbdə, kütlə arasında, yaxud mütəxəssis alimlər arasında mühazirə oxumaq, məruzə etmək mümkündür; eyni məsələ haqqında qəzetdə məlumat yazmaq, elmi əsər və bədii əsər yazmaq da mümkündür. Bunların hamısı hər hansı bir dildə, məsələn, Azərbaycan dilində ifadə edilməsinə baxmayaraq, spesifık ifadə vasitələrinə malik olur və beləliklə də, bir-birindən fərqlənir. Bu fərqlər isə dil fərqi deyil, məhz üslub fərqidir.

? Üslub fərqi nədir və nədən yaranır

 Bu suala cavab vermək və məsələni daha da aydınlaşdırmaq üçün insanın dərk və ifadə etmə sahələrini ümumiləşmiş halda nəzərdən keçirək.

 İşin aktuallığı. Dildə saitlər, yarım-saitlər, aralıq səslər və süzgün samitlər müntəzəm olur; sürtünənlər təsadüfi səslərlə ötürülür. [s] və [S] sürtünən səslərini əks etdirən ilkin kateqoriya qeyri nitq səsləri digər sürtünənləri əks edənlərdən fərqli olaraq daha asan introspeksiyaya daxil olur; buna görə də, bu iki səs təbii səsləri imitasiya edən sözlərdə çox vaxt olur.

 Ekoloji akustikalar haqda əsərində, Villiam Qaver (1993) qulağa çatan səslərin necə uzaq fıziki hadisələri göstərdiyini başa düşmək üçün başlanğıc kimi gündəlik qulaqasmanın akustik bazasını tədqiq edir. Onun nəzərincə, gündəlik qulaqasmanı öyrənən tələbələr hadisənin fızikası və dinləyici üçün məlumat rolunu oynayan, çıxan səsin atributları arasında uyğunluğu tapmalıdır. "Onlar təhlilin, anlamanın üç səviyyəsini əlaqələndirməlidilər (a) hadisənin fızikası, (b) o, səsin akustikası ilə necə əks olunmuşdur və nəhayət (c) o, hadisənin qavranılmasını necə təmin edir". Onomatopoeyanı öyrənən zaman, başqa əlavə bir mərhələ olmalıdır: fonetik kateqoriyanı daşıyan ilkin kateqoriyalı səslərlə imtitasiya edilən xarici hadisə səsinin akustikası arasında oxşar cəhətləri müəyyən etmək.

 İşin obyekti. Ədəbi dilin ilkin formalaşan, nisbətən çox və tez-tez dəyişən, rəngarəng variantları və daha çox kütləvi sayılan üslubu bədii üslubdur. Bədii üsluba bədii dil də deyilir və bu cəhətdən bu iki termin, demək olar ki, sinonim terminlərdir.

 Əsas janrlar üzrə müxtəlif variantlara malik olan bədii üslubu başqa əsas üslublardan, məsələn, elmi üslubdan, siyasi-ictimai üslubdan fərqləndirən əlamətdar cəhətlər dilin daha çox ekspressivlik, emosionallıq və təsvir vasitələrinin seçilmiş sistemindədir.

 Bədii üslub və ya bədii dil obrazlı dildir; bu üslubda obrazı - suırəti daha parlaq, daha canlı vermək və ya təsvir etmək üçün ən əlverişli sözü və ya ifadəni tapıb işlətmək tələb olunur.  Məsələn,  Rəssam, qırmızı rəngi müxtəlif çalarlıqda işlətməli olur: tünd qırmızı, açıq qırmızı, qırmızımtraq, qırmızıya çalan, al qırmızı, qıpqırmızı və daha başqa çalarlıqlar çəkdiyi rəsmin canlı və parlaq, təbii və dürüst, dəqiq və aydın olması üçün yerli-yerində işlətməyə çalışdığı kimi, söz ustası da - şair və ya romançı, dramaturq və ya hekayəçi də - ümumi şəkildə sinonim mahiyyəti daşıyan dil vahidlərini saf-çürük edir, obrazın canlılığı üçün uyğun çalarlığı olan obrazını rəngarəng edir. Beləliklə də, ifadə vasitələrinin bədii obrazlıq sistemi yaranır. Müəllifin təsvir etdiyi varlığa necə münasibət bəslədiyini bildirmək və ya onu dinləyən, ya oxuyan şəxslərin hansı istiqamətdə təsirlənmələrini təmin etmək üçün uyğun nitq vasitələri seçilir.

 Məqsəddən asılı olaraq morfoloji vasitələr də seçilir; hətta elmi üslubda işlədilməyən, yaxud nadir halda termin yaradıcılığında da istifadə oluna bilən bəzi morfoloji vasitələr bədii üslub üçün tipik sayıla bilir.

 Bədii üslubun spesifik əlamətlərindən biri də məcaz, qiyas və təşbih kimi ifadəlilik vasitələri sisteminin olmasıdır. Doğrudur, belə vasitələrdən poetikada bəhs edilir; üslubiyyatda bunların hansı materialdan və necə qurulmasından, poetikada isə əsasən nə üçün qurulmasından bəhs edilir; buna baxmayaraq, həm üslubiyyatda, həm də poetikada bu faktlar üzvi surətdə əlaqəli tədqiq olunur.

 İşin   predmeti.   Bu   işdə   onomatopeya   sahəsi   üzrə   qısa   fonetik araşdırma öz əksini tapır. Onomatopeya danışıq səsləri ilə təbii səslərin təqlididir. Bu fonemeni başa düşmək üçün biz heç bir vasitə olmadan burada problem yarandığını anlamalıyıq. Təbiətdə səslər sonsuz saya malikdirlər, amma əlifbada yalnız iyirmi hərf danışıq səslərində təxminən əlli (maksimum 100-dən çox) qapalı sistemin hər hansı bir dildə daşıyıcısıdır. Bir bu işi dildə olan vurğuların tədqiqatina həsr etmişik (Səs tərzlərini büruzə verən nədir? Danışığı başa düşməyin poetik nümunəsi), amma eyni zamanda onomatopeyaya da toxunmuşuq. Bu işdə biz səs kodlaşdırılmasını göstərən kitabdan ümumi nəticə çıxarır və sonra iki xüsusi haldan yararlanırıq: bəzi dillərdə ququşu nə üçün "kuku" səsi çıxarır və “tip-top” deyilişindən fərqli olaraq saat səsi nə üçün "tik-tok" olaraq deyilir. Yalnız belə halda biz səs üzrə onomatopeya kimi ümumi şəkildə [s] və [S] (S ilkin samit kimi shoe-ayaqqabı; s ilkin samit kimi sue-soruşmaq) danışıq səslərinin nə üçün istifadə olunması sualına da toxunmuşuq. Bıı işləri həyata keçirməklə, bəzi semiotik sistemə reallıqda olanın və ya bir semiotik sistemdən digərinə tərcümənin necə aparılması ilə bağlı yüksək intizamın olmasını müzakirə edəcəyik.

 Elmi işin praktik əhəmiyyəti. Elmi işin praktik əhəmiyyəti onun gələcəkdə praktik və nəzəri tərcümə işində vəsait və məlumat mənbəyi kimi istifadə oluna bilinməsidir.

 Tədqiqat işinin elmi yeniliyi. Müəllif məhdudiyyəti qoyulmadan Azərbaycan və İngilis dilində verilən onometopeya, alliterasiya və qafıyə nümunələrini müqayisə edib, onların fonetik üslubi priyomların transformasiyası təhlilini ilk dəfə müqayisə edib.

 Tədqiqatın quruluşu. Tədqiqat işi girişdən, iki fəsildən, nəticədən və istifadə olunmuş ədəbiyyatdan ibarətdir.

+ نوشته شده در  جمعه یازدهم بهمن 1387ساعت 17:27  توسط Firuz  

Azərbaycan dili


Azərbaycanda etnik ad yalnız «alban» adı deyildi. Cənub hissə atropatenlər, şimal hissə albanlar, cənubda Atropatena dili, şimalda Alban (Aran) dili ifadələri işlənirdi. Ərəblərin Azərbaycana müdaxiləsi ilə bütün bunlarda dəyişiklik olur. ‘Türk' etnik adı V əsrdən - Sasanilər dövründən kütləviləşməyə başlamışdı, Sasanilər Çindən İrana qədər böyük bir ərazidə yaranmış türk xaqanlığı ilə əlaqə saxlayır, bə'zən qohumluq münasibətlərinə girməli olurdular.


   Bu minvalla Azərbaycan türklərini də ‘türk' adlandırırdılar. Digər tərəfdən, xaqanlığın öz dövründə xaqanlıq türklərinin Azərbaycana axını davam etməkdə idi. Ərəblər şimallı-cənublu bu ölkəni də (Azərbaycanı) «türk ölkəsi» bilir və ‘türk ölkəsi' adlandırırdılar. Lakin ərəblər cənub ərazilərindən tədricən şimala qalxdıqları və Atropatena sözünü öz şivələrində ‘Azərbaycan' şəklinə saldıqları, azərbaycanlıları qısa şəkildə azəri adlandırdıqları üçün bu istilahı şimal türklərinə də tətbiq etməyə başlamışdılar. Ona grə də ‘türk' istilahı yalnız ‘Alban' adını deyil, ‘madalı' və ‘atropatenalı' adlarını da əvəz etməyə başlamışdı. Eyni vəzifəni azəri sözü də yerinə yetirməkdə idi. Bu istilahların işlənməsi, bə'zi tarixçilərin qeyd etdiklərindən fərqli olaraq, «VIII-IX əsrlərdən sonra» yox, erkən başlamışdı - türk sözü V, azəri sözü VII əsrdən. Xalqın və onun dilinin təşəkkülü cənublu-şimallı vahid proses kimi birlikdə getmişdir. İskəndərin işğalı dövründə, Parfiya asılılığı dövründə, Sasanilər dövründə, ərəb istilası dövründə daim şimalla cənub birlikdə olmuş, bir canişinlikdə birləşdirilmişdir. Ona görə də təkcə atropatena və ya alban dilinin təşəkkülündən deyil, söhbət hər iki ərazinin birgə türk-azəri dilinin təşəkkül və inkişafından gedir. Bu dil artıq V əsrdə bütövlükdə ümumxalq dili şəklində təşəkkül tapmışdı. VI-VIII əsrlər şifahi ədəbi dilin təşəkkül və inkişafı dövrü kimi tarixə daxil olur. Gəlmə türk tayfalarının hamısı yaxın və qohum tayfalar idi, dilləri bir-birindən az fərqlənirdi. Odur ki heç bir tayfanın yeni gəlişi ədəbi dilin təşəkkülü yolunda ağırlıq törətməmişdir. Əksinə, fars ən'ənəsi, ərəb asılılığı sadə xalq dilini yazıda ağırlaşdırmışdır. Sonrakı əsrlərdə xalq bu tə'sirdən, bu ağırlıqdan xilas olmağa çalışmış və buna tədricən müvəffəq olmuşdur. Ona görə də etnogenezi iki mərhələyə ayırmaq məntiqi deyil. Vahid etnogenezin təşəkkülü V əsrə aiddir. Səlcuq oğuzları Azərbaycanda geniş məskən salmamış, müəyyən müddət yaşasalar da, Kiçik Asiyaya irəliləmişlər. Onların dil-nitq tə'siri də daha çox Azərbaycanın qərb qrupu şivələrində müşahidə olunur. Q.Qeybullayev Anadoluda türk dilinin təşəkkülü ilə Azərbaycanda türk dilinin təşəkkül spesifikasını fərqləndirməkdə tam haqlıdır və bu cəhətdən bir çox tarixçi və dilçilərdən yüksəkdə durur: «Türkiyədə və Azərbaycanda etnik proseslərin fərqli cəhətləri vardır. Türkiyə ərazisində həqiqətən tam türkləşmə prosesi getmişdir və bu proses həm də xristian dininin islamla əvəz olunması prosesi ilə yanaşı getmişdir. Azərbaycanlıların etnogenezində türkləşdirmə (assimilyasiya) etnik prosesin xarakterik xüsusiyyəti olmamışdır, çünki burada türk etnosları əvvəldən aparıcı rol oynayırdı».(6;209) Bir tarixçinin dili ilə söylədyimiz bu fikirləri biz dəfələrlə qeyd etmişik.
   Qaynaqlar göstərir ki, azəri dili Azərbaycanın erkən türk əhalisinin dili olmuş, fars dilindən və pəhləvi şivələrindən fərqlənmişdir. «Əsrimizin 20-ci illərinə kimi və daha sonra tarixi ən'ənə azəri məfhumunu azərbaycanlıların adı ilə bağlamışdır». (4; 226)
Azəri dilini Azərbaycan türk əhalisinin dili sayanlara (Lestrençin və b.) e'tiraz etsə də, Ə.Kəsrəvi ərəb işğalından başlayaraq, Azərbaycanda işlənən dilin azəri dili olduğunu təsdiq etmişdir: «Kəsrəviyə görə, azərbaycanlılar islamiyyətin birinci əsrindən türk dili yayılana kimi azəri dilində danışmışlar». (11; 115) Bu fikrin hər iki başı, yə'ni azəri dilinin islamiyyətin birinci əsrindən yerli əhali «türkləşənə» qədərki dövrdə işlənməsi məntiqsiz olsa da, «azəri dili» terminini VII-XIII əsrlər arasında Azərbaycan xalqının dilinin adı kimi təsbit etmişdir. Ə.Kəsrəvi və onun həmkarlarının fikrinə görə, birinci minillikdə Azərbaycan ərazisində yaşayan əhali farsların tə'siri ilə fars dilinə çevrilmiş bir dildə danışmış və farslaşdırılmışlar. «Azəri dili» anlayışının mahiyyətinə düzgün varmadan onu fars dilinin bir qolu hesab edən Ə.Kəsrəvi nəzərə almamışdır ki, Azərbaycan ərazisində e.ə. III-I minilliklərdə və eramızın I minilliyində aborigen və gəlmə türklər o qədər güclü idi ki, onların dilini fars dili heç cür assimilyasiyaya uğrada bilməzdi. Əksinə, yerli türk dili Azərbaycan ərazisinə axan yeni türklərlə daha intensiv qaynayıb-qarışmış və bir çox istilaçıları da türkləşdirmişdir. Ə.Kəsrəvi azəri dilinin mahiyyətində başqa dili düşünsə də, bu, xalis türk dili idi və türk dili olmaqla hətta Azərbaycana köçürülən hakim ərəbləri də öz tə'siri altına alır, onları türkləşdirirdi. Belə bir şəraitdə türk dilinin farslaşdırılmasından söhbət gedə bilməzdi. Ə.Kəsrəvi özü fakt qarşısında qalaraq yazırdı:»Azərbaycanda üç yüz ildən artıq hökmranlıq etmiş olan ərəblər nəinki bu ərazinin sakinlərinin dilini dəyişə bilməmiş, əksinə, özləri də dillərini itirib onlarla qarışmışlar» (11; 116) Tarixə azacıq nəzər salan hər kəs bilir ki, ərəbləri Azərbaycanda türklər assimilyasiyaya uğradıb türkləşdiriblər. Ona görə də Ə.Kəsrəvinin yuxarıdakı sözləri tam həqiqətdir. Bu həqiqət, eyni zamanda, məntiqi şəkildə sübut edir ki, o, bilə-bilə azəriləri irandilli hesab etmişdir. Ərəblərin Azərbaycana ilk gəlişi, Əl-Bəlazurinin qeydinə əsasən, Əş'əsin vaxtında olmuş, Azərbaycan əhalisi yenidən ərəblərə qarşı üsyan etdikdə Azərbaycana Kufədən xeyli ərəb göndərilmişdir. Bir qədər sonra yenə Azərbaycana Kufə, Bəsrə və Suriyadan bir sıra ərəb tayfaları köçürülmüşdür. Onlar Azərbaycanda istədikləri qədər torpaq sahəsi tutmuşlar. Lakin az sonra onların özləri arasında düşmənçilik yaranmış, bu düşmənçilik silahlı toqquşma ilə nəticələnmiş, yalnız Harun ər-Rəşidin zamanında sabitlik yaranmışdır. Ərəblər sonralar öz ölkələri ilə əlaqəni itirmiş, dillərini unutmuş, türk dilini mənimsəmiş, türk adətlərini öyrənmiş və türkləşmişlər. (12; 170-177)
   Ə.Kəsrəvi fars şovinizminin ən qatı təbliğatçısı kimi deyirdi: «Bizim fikrimizcə, bundan sonra dəmir yolunun İranın şəhərlərini bir-birilə birləşdirməsi, habelə kəndlərdə məktəblərin açılması, mətbuatın kütləvi surətdə (kitab, məcmuə, qəzetin) yayılması ilə əlaqədar olaraq türk dilinin aradan çıxması Azərbaycanda xüsusilə nəzərə çarpacaqdır. Ola bilsin ki, bir-iki əsrdən sonra bütün iranlılar üçün bir dil olsun və türk, ərəb, kürd, mazandaran, gilan, sisan, simnan, bəxtiyar, lur, şüştər və digər ləhcələrin adlarından başqa bir şey qalmasın».(11; 120) Heç şübhəsiz, bu, alim uzaqgörənliyi deyildir və bu sözlər müəyyən dairələrə xidmət üçün söylənmişdir. Azərbaycan ərazisində son iki min il ərzində türk dili getdikcə daha çox qol-qanad atdığı halda, bir sıra başqa etnoslar (tatlar, talışlar, ləzgilər, udinlər və b.) öz dillərini qoruyub saxlamışlar. Hind-Avropa mənşəli tayfalar Azərbaycan ərazisinə sonralar gəlmişlər: »Əslində, Hind-Avropa dil ailəsinə mənsub ari mənşəli tayfalar er.əv. II minillikdə Cənubi-şərqi Avropadan Orta Asiyaya gəlmişlər. Er.əv. 1700-1500-ci illərdə onların bir hissəsi - vedalar ayrılaraq Hindistana getmiş, indiki farsların, taciklərin, əfqanların, Pamirdə irandilli kiçik xalqların, kürdlərin, talışların, tatların, kiləklərin və s. ulu əcdadları isə Orta Asiyada və Əfqanıstanda qalmışlar. Er. əv. birinci minilliyin əvvəllərində farsların, kürdlərin, talışların, tatların, giləklərin və s. ari adlanan əcdadları İran ərazisinə gəlmişlər.»(13; 39) Hind-İran dil qolu parçalandıqdan sonra İran qolu hazırkı İran yaylasının mərkəzində və cənubunda məskunlaşmış, e.ə. I minilliyin ortalarında İran ləhcələrində danışan bir sıra etnoslar Azərbaycanın şərq və qərb rayonlarına irəliləmiş, burada irandilli etnosların əsasını qoymuşlar. Azərbaycan ərazisində qədimdən irandilli tayfalar olmamış, bu cür tayfalar e.ə. I minilliyin ortalarından gəlmişlər. Bunu İ.Əliyev özü də təsdiq edir: «İnamla deyə bilərik ki, əlimizdə elə bir fakt yoxdur ki, midiyalıların gəlmə element olduğunu sübut etsin. Lakin bunu deyə bilərik ki, hər hansı bir irandilli tayfa Midiya ərazisinə gəlmişdir». (14; 90)
   Erkən orta əsrlərdə - Parfiya dövründə bir sıra irandilli tayfalar Azərbaycan ərazilərinə köçürülmüşdür. Lakin bunlar azlıq təşkil edirdilər. Ölkəmizin ərazisindəki tatlar, talışlar, kürdlər, lahıclar yenə də iki min il əvvəlki yerlərində yaşamaqdadırlar və yerlərini çox nadir hallarda dəyişənlər olmuşdur. Talış zonasından aşağılarda Gilan və Mazandaran dilləri yayılmışdır ki, bunlar pəhləvi ləhcələrindən sayılır. İran-fars şovinizmindən fərqli olaraq, Azərbaycanda heç bir etnosun dili sıxışdırılmır. Heç farslar da istədiklərinə nail ola bilməyəcəklər, çünki bir xalqı nə qədər sıxsan, o o qədər güc toplamağa çalışacaqdır. Azlıq təşkil edib yeni gələn etnosların dili o zaman yerli dil ilə tez qovuşa bilər ki, onlar qohum dillər olsunlar. Azərbaycanlıların qədim dili olan azəri dilini pəhləvi dilinin dialektlərindən sayan alimlər qəsdən nəzərə almırlar ki, tarixin üzərinə o qədər qalın pərdə çəkmək olmaz. «...Azərbaycanın bir sıra əllamə alimlərinin təsdiqinə çalışdıqları nəzəriyyənin, yə'ni Azəri türklərinin farsdan dönməsi «ideyası» Ulu Tarixin təkərlərinin altına zorla soxuşdurulan pazdır. Sür'ətlə axıb gedən, şütüyən Zaman qatarının polad təkərləri altına paz qoymağa sə'y göstərmək, özünü, öz hissiz, duzsuz, əndamsız şəxsi varlığını təhlükədə qoymaq deməkdir. Yə'ni pazın əvəzinə özün düşə bilərsən u iti çarxların altına». (16; 214)
   Cənubi Azərbaycan əhalisinin dilindən bəhs edən ərəbdilli qaynaqlarda azəri termini tez-tez xatırlanır. Yaqut Həməvi (XII-XIII əsrlər) göstərir ki, «onların (Azərbaycan əhalisinin - Q.K.) dilini əl-azəriyə adlandırırlar. Onu başqaları anlamır». Yaqubi (IX əsr), Məs'udi (X əsr) və başqaları da «azəri dili» haqqında mə'lumat vermişlər.(4; 222-223) Onlar bu dilin türk dili olduğunu qeyd etməsələr də, onu fars dilindən fərqləndirmiş və Azərbaycan ərazisində fars dili ilə yanaşı əsas dil olduğunu söyləmişlər. Çox zaman İran asılılığında olan ölkələrin hamısının dilini fars dili adlandırmış və yerli xalqın dili ilə rəsmi dövlət dili kimi istifadə edilən fars dilini eyniləşdirmişlər. Məsələn, Məs'udi farslara tabe olan Azərbaycan, Ərməniyə, Arran, Beyləqan, Dərbənd, Rey, Təbəristan, Əl-Maskat, Şabiran, Curcan, Nisabur, Herat, Mərv kimi ölkə və vilayətlərin adını çəkərək yazır: «Bütün bu ölkələr vahid idarəyə, vahid hökmdara və vahid dilə malikdir. Onların dilləri bir sıra fərqlərə baxmayaraq, birdir, çünki yazdıqları hərflər eynidir, hərflərin birləşməsi də eynidir. Ancaq digər nisbətdə götürəndə bunlar, məsələn, (necə ki), pəhləvi (əl-fəhləviyə), dəri (əl-dəriyə), azəri (əl-azəriyə) və başqaları fars dilindən fərqlənirlər». (4; 224) Göründüyü kimi, müəllif bütün bu ərazilərdə işlədilən əlifba ilə dilləri eyniləşdirmiş, dillər arasındakı kəskin fərqlərə ciddi diqqət yetirə bilməmiş, onları bir-birinə yaxın saymış, lakin son məqamda yenə fərqləndirməyə məcbur olmuşdur.
   Azəri dilini fars dili hesab edənlərin söykənəcəkləri ondan ibarətdir ki, azəri adlı farsdilli bir tayfa olmuşdur və azəri dili ifadəsi də onların dilinin adı kimi yayılmışdır. Bunun əksinə, belə bir fikir də var ki, azəri sözü «dilləri bizim dilin kökündə dayanan» as tayfa adından və ər sözündən ibarət olub (sondakı -i mənsubiyyət bildirən şəkilçidir), ‘as ərləri' deməkdir. (15;3) Bu aslar haqqında əfsanələr böyükdür və onlar bütün Asiyanın, hətta uqor-fin dillərinin kökündə dayanan bir tayfa kimi səciyyələndirilir. İranşünaslar isə, dediyimiz kimi, azəriləri İran tayfalarından biri hesab edib irandilli əhali saymışlar. Biz qeyd etmək istərdik ki, bəlkə də Azərbaycan sözünü əfsanəvi qədim aslarla bağlamaq olar, lakin bu xalqı və onun dilini farsdilli güman edilən bir tayfa adı ilə heç cür əlaqələndirmək mümkün deyildir. Çünki tarixin az-çox yazılı mənbələri olan son beş min ili ərzində Azərbaycanda və hətta yaxın ətraf ərazilərdə asər və ya azəri adında türk və ya irandilli aparıcı bir tayfaya təsadüf edilməmişdir.
   Azəri sözü tayfa adı olmayıb Azərbaycan sözündən yaranmışdır -Azərbaycan sözünün qısaldılmış forması kimi təşəkkül tapmışdır.
   Antarpatianu və Atropatena sözləri uzun müddət unudulmamışdır. Monqol basqınlarını gözləri ilə görmüş Gəncəli Kirakos 1241-ci il hadisələrindən bəhs edərək yazır: «Onlar (monqollar - Q.K.) getdikcə farsların bütün ölkəsini, Atrpatakanı, Deyləmi dağıtdılar, qarşılarında bir maneə qalmasın deyə, hamısını bir-bir yağma etdilər».(5; 162) Bu forma - Atrpatakan, təbii ki, erməni tələffüz formasıdır və bu tələffüzdə sözün birinci hecasındakı An allah adının «n» samiti düşdükdən sonra irəli çıxan «dz» qovuşuq səsinin birinci komponentinin karlaşmış variantı (d>t) saxlanmışdır. Ərəblər isə həmin qovuşuq səsin ikinci komponentinə öz dillərinin xarakterinə uyğun olaraq üstünlük vermiş, sözü Adzirbican - Azirbican - Azərbican şəklində tələffüz etmişlər. Azəri sözü bu sözdən, bu tələffüzdən yaranmışdır.
   Təbii ki, ərəb işğalına qədər və sonralar da müxtəlif dil mühitində (yerlilərin, qonşuların, gəlmələrin dilində) Atropatena dili, azəri dili, Arran dili, türk dili və s. terminlər paralel işlənmişdir. Cənub Azəbaycan idi, lakin elə bir vəziyyət yaranmışdı ki, ara-sıra «Arran» sözü işlədilsə də, ərəblər üçün «şimal» və «cənub» söhbətləri yox idi, ərəblər Arranı da «Azərbaycan» adlandırırdılar. Vahid Azərbaycan var idi və bunu mənbələr də təsdiq edir. N.Vəlixanlı bu cəhəti xüsusi nəzərdən keçirərək yazmışdır: «...ərəb müəllifləri Zaqafqaziyanın işğalı ilə bağlı hadisələri qeyd edərək, Arran - Albaniya ərazilərini həm də Azərbaycan adlandırırdılar. Faktlara diqqət yetirək. Əl-Kufiyə görə, «əl-Ədiyyə (ibn Aliyyə əl- Kindi) (Ömər ibn-Əbd əl-Əzizlə göndərilmişdir, 717-720-ci illər - N.V.) Azərbaycan ölkəsinə yollanmış və Beyləqanda yerləşmişdir... Əl-Haris ibn Əmr (Ədiyyədən sonrakı hakim, yenə Ömər ibn-Əbd əlƏziz tərəfindən tə'yin edilmişdir - N.V.) Azərbaycan ölkəsinə yollandı və Bərdədə dayandı. Əl-Cərrəh ibn-Abdullah əl-Həkəmənin (722-725, 729-730-cu illərdə Azərbaycan hakimi) Şəkiyə gəlişini xatırlayaraq, əl-Kufi yazır: «O (xəlifə Hişam - N.V.) əl- Cərrəh ibn-Abdullaha əmr etmişdi ki, Azərbaycanda qalsın». Əl-Təbəri və İbn əl-Əsirin mə'lumatına görə, 91-ci ildə (709-710) Məsləmə ibn-Əbd əl-Malik türklər (başqa sözlə, xəzər) əleyhinə yeni yürüş təşkil etdi «və Azərbaycan vilayətində əl-Babı əldə etdi, şəhərlər və qalalar işğal etdi».(9; 80)
   Bunlar çox maraqlı və çox aydın faktlardır. 1300 il əvvəl Azərbaycanın bu cür bütövlüyü onun vahid xalqından, vahid dilindən xəbər verir. Xalqın dili türk dili idi. Türklər Qara dənizin və Xəzərin şimalında, bütün Orta Asiyada, Altaydan Balkana qədər geniş ərazidə yayılmışdı. Ona görə də fərqləndirmək üçün ərəblər «Azərbaycan» dedikləri bu ərazidə işlədilən dili «əl-azəriyə» - azəri dili adlandırırdılar və bu, son dərəcə uğurlu bir tapıntı idi. Əgər Ə.Kəsrəvi kimilərin qərəzli və yanlış iddiaları olmasa idi, tarixçilərimiz bu uydurmalara uymasa idilər, bu addan vaxtilə (XX əsrin 70-ci illərində) azərbaycanlılar imtina etməklə (və ya onları buna məcbur etməklə) böyük səhvə yol verməz, Azərbaycan ziyalıları arasında «türk dili» və ya «Azərbaycan dili» söhbətləri ilə ixtilaf yaradılmazdı.
   XI əsrin görkəmli Azərbaycan alimi Xətib Təbrizinin (1030-1108) öz müəllimi Əbül Üla Məərri ilə məşhur söhbətində azəri dilinin «Azərbaycan əhalisinin dili» kimi təqdim edilməsi «azəri dili» dedikdə türk dilinin nəzərdə tutulduğuna əyani misaldır. Söhbətin məzmunu belədir: «Xətib Təbrizi danışırdı ki, Nemanda (şəhərdə) Məərrinin məscidində mən onun (Əbül Ülanın) qarşısında oturmuşdum və ona kitabdan nə isə oxuyurdum. O (Xətib Təbrizi) dedi: «Mən iki il idi onun yanında qalırdım. Öz ölkəmdən heç kimi görməmişdim. Bu zaman birdən namaz qılmaq üçün məscidə daxil olan bir qonşumuzu gördüm və onu tanıdım. Şadlıqdan əhvalım tamam dəyişdi. Əbül Üla mənə dedi: «Sənə nə oldu?» Mən ona cavab verdim ki, iki ildir, öz ölkəmdən heç kimlə görüşməmişəm. Bir qonşumu gördüm. O mənə dedi: «Get, onunla söhbət elə». Mən dedim: «Qoy dərsimi qurtarım». O dedi: «Dur, mən səni gözləyərəm». Mən durdum və onunla (qonşumla) xeyli azəricə danışdım və nə istəyirdim, hamısının haqqında soruşdum. Mən qayıtdım və onun (Əbül Ülanın) hüzurunda oturdum. O dedi ki, bu nə dildir? Mən dedim: Bu, Azərbaycan əhalisinin dilidir. O dedi, mən (bu) dili bilmirəm və başa düşmürəm. Ancaq sizin bütün söhbətinizi əzbər yadda saxlamışam. Bundan sonra o bizim bütün danışdıqlarımızı sözbəsöz təkrar etdi. Qonşum hədsiz dərəcədə təəccüb etdi və dedi, o ona mə'lum olmayanı necə əzbər öyrənə bilmişdir». [463,s.145-146] (6; 129)
   Ə.S.Sumbatzadə bu gözəl mətni öz əsərində vermiş və azəri dilinin İran dillərindən biri olduğunu sübuta çalışmışdır. Hətta XIII əsrin birinci rübünədək yaşamış Yaqut Həməvinin (1179-1229) yuxarıda verdiyimiz fikri də nəticə çıxarmaq üçün «əsas verməmiş», müəllif azəri dilinin birdən-birə türk-monqol tə'siri ilə izsiz yox olduğu qənaətinə gəlmişdir. Azərbaycan ərazisindəki ən xırda irandilli etnoslar bu günə qədər yaşadığı halda, «Azərbaycan əhalisinin dili» olan azəri dili yox olub aradan çıxmış, heç bir iz qoymamışdır. Bütün axtarış və tədqiqatlarında düzgün yol tutan Q.Qeybullayevin «azəri dilini müasir talışların dili saymaq olar» (13; 224) ifadəsi də onun yaradıcılığı üçün ciddi qüsurdur. O, azəri dilini irandilli bir tayfanın dili hesab etdiyi üçün bu dilin Cənubi Azərbaycan - Atropatena ərazisində geniş yayıldığını söyləyən alimlərin - S.Y.Qasımova, A.P.Novoseltsev və başqalarının fikirləri ilə razılaşmamış, onun geniş yayıla bildiyinə şübhə ilə yanaşmışdır.(13; 225)
   Heç bir alim Xətib Təbrizi ilə Məərrinin söhbətindəki bir məqama düzgün diqqət yetirməyib. Xətibin dediyi sözü yanlış olaraq azəri dili şəklində izah etmişlər. Mətndə azəri yox, azərbi sözü işlənmişdir. Ə.Sumbatzadə həmin əhvalatın ilk mənbəyini göstərməklə rus mətni içərisində sözün həmin mənbədə necə yazıldığını da ərəb qrafikası ilə qeyd etmişdir. Müəllif yazır: «Verilmiş parça ilk növbədə Əbdülkərim ibn-Məhəmməd əs-Səmaninin (1114-1166) «Kitab-əl-ənsab» əsərində mühafizə olunmuş, Xətib Təbrizinin öz yerlisi ilə söhbət dilindən bəhs olunarkən ba-l-azərbicide, b. s. «azəri dilində» ifadəsi qeydə alınmışdır». (6;129) T.İ.Hacıyev M.Mahmudovun «Piyada... Təbrizdən Şama qədər» (1982) əsərinə əsaslanaraq həmin sözü azrəbi şəklində göstərmişdir. Müəllif eyni əhvalatı xatırlayaraq sözün işləndiyi cümləni belə vermişdir: «Ayağa qalxdım və azrəbi dilində onunla xeyli söhbət edib məni maraqlandıran hər şeyi ondan soruşdum». Müəllif yenə M.Mahmudova əsaslanaraq yazır: VII əsrdən mə'lum olan mənbələrdə ərəblər Azərbaycana Azrəbican demiş və sifət məqamında həmin sözü azrəbi şəklində işlətmişlər».(23;5) Burada T.İ.Hacıyevin azrəbi dilini «Azərbaycan əhalisinin türk dili» adlandırması bizi maraqlandırmır - dilimizin tarixinə az-çox bələd olan şəxs başqa cür düşünə bilməzdi. Bizi maraqlandıran sözün həm formaca, həm də məzmunca əsasən düzgün mə'nalandırılmasıdır. Ə.Sumbatzadə sözün yazılışını düxgün vermiş, lakin onun oxunuşunu təhrif etmişdir, dilin mahiyyətini isə mə'lum mənfur konsepsiyanın mövqeyindən izah etmişdir. Ə.Sumbatzadənin həmin sitatla bağlı şərhlərinə qayıtmasaq da, tarixçinin öz xalqının və onun dilinin tarixi barədə bu qədər yanlış və bəsit düşüncələrə malik olduğunu (bax: 6;129-130) düşündükcə heyrətlənməyə bilmədik. M.Mahmudov və T.İ.Hacıyevdə biz bir elementin ərəb əlifbasından düzgün əxz olunmadığını güman edirik. Biz bu fikirdəyik ki, mahiyyətlə çox bağlı olan söz azrəbi yox, azərbi şəklində oxunmalı idi və bu cəhətdən Ə.Sumbatzadə ərəb əlifbası ilə sözü düzgün vermişdir: ba-l-azərbicide. Sözün bu şəkildə oxunuşu ona görə doğrudur ki, bu söz Azərbican sözündəndir, Azərbican sözünün bir hissəsidir və «Azərbaycan sözünün sifət kimi işlənən formasıdır» dedikdə bizim mövqeyimizə müvafiq şəkildə geniş düşünülməmiş olsa da, T.Hacıyev həqiqətin üstünə gəlib çıxmışlar. Bütün bunlar göstərir ki, azəri sözü as və ya az tayfa adı ilə deyil, Azərbaycan sözü ilə bağlıdır və o da aydın olur ki, bu söz birdən-birə tapılmamış, ilk dövrlərdə ərəblər Azərbaycan dili anlayışını azərbi dili şəklində işlətmiş, tədricən «b» samiti də atılmış, azəri dili ifadəsi təşəkkül tapmışdır.
Beləliklə, azəri sözü ərəb istilası zamanından intesiv şəkildə işlənmiş və o gündən ki ərəblər bütün ölkəni «Azərbaycan» adlandırmağa başlamışlar, o gündən də dilimizə bu kökdən «-əl-azəriyə» - azəri dili demişlər. Etimoloji cəhətdən Azərbaycan sözünün kökündə nə durursa, «azəri» sözündə də o durur. Bu söz 1300 ildir ki, işlənməkdədir. Bəs necə olmuşdur ki, «türk dili» ifadəsi bunu üstələmişdir?
   Görünür, azəri dili bir termin kimi daha çox ərəb təhsillilərin dilinə məxsus olmuş, ərəblər Azərbaycanda öz mövqeyini itirdikdən sonra «azəri» sözü də işləkliyini zəiflətmişdir. Lakin bu söz işləkliyini zəiflətsə də, tamamilə unudulmamış və bütün sonrakı minillik boyu daim Azərbaycan türk dilinin yığcam ifadə vasitəsi kimi gərəkli olmuşdur. XIII əsrdə elmi ədəbiyyatda öz izini saxladığı kimi, XIX əsr mənbələrində də özünə yer tapmışdır. Şübhə etmirik ki, arada olan beş əsrlik mənbələrdə də bu söz işlənməmiş deyildir. Lakin bu da bir faktdır ki, X-XII əsrlərdən «türk dili» ifadəsi üstün mövqe qazanmış, «azəri» sözünün işləkliyini məhdudlaşdırmışdır.
   Y.B.Yusifov Yaqut Həməvinin (XII-XIII əsrlər) azəri dili haqqında mə'lumatını xatırladıb qeyd edir ki, bundan sonra «Azəri dili haqqında qaynaqlarda daha mə'lumat verilmir. Bu dövrdə (XII-XIII əsrlər), yəqin ki, «azəri dili» anlayışı «türk dili» anlayışı ilə əvəz olunur».(4; 225-226)
   Mühüm bir problem kimi bu da maraqlıdır ki, bütün türk xalqlarının dili türk dili olduğu halda, nə üçün türk dili ifadəsi yalnız bizim dildə, bizim dil üçün mühafizə olunmuşdur?
Əvvəlcə onu qeyd edək ki, yuxarıdakılardan belə bir nəticə çıxarmaq olmaz ki, türk dili ifadəsi XIII əsrdə yaranmışdır. VI əsrin ortalarında - 550-ci ildə Bumın xaqan I Göytürk dövlətini yaratmış və rəsmi olaraq «türk» sözünü öz dövlətinin adı kimi qəbul etmişdi: dövlətləri türk dövləti, dilləri türk dili adlanırdı. VI-VII əsrlərdə 80 il ömür sürən bu dövlət sonralar öz müstəqilliyini itirmiş, 630-680-ci illər arasında əhali 50 il Çin tabeliyində olmuşdur. 681-ci ildə müstəqillik qazanaraq II Göytürk dövlətini (681-744) yaratmışlar. Bu zaman Göytürk dövləti öz ərazilərini daha çox genişləndirmişdir. VIII əsrin ilk günlərində (701) türklər artıq şimaldan Sasanilərin keçmiş sərhədlərinə gəlib çıxmışdılar. Bu dövrdə Azərbaycan və Aran ərəblərin işğalı altında idi.

Elə bir dövr idi ki, ərəblər Azərbaycanı bütöv görür və onun «qədimdən türk yurdu» olduğunu yaxşı bilirdilər, dəfələrlə yerli əhali ilə toqquşmalı olmuşdular. Bir tərəfdən də yeni türk axınları davam etməkdə idi. Aramsız olaraq türklər türk yurduna axışırdılar. Buna görə də ərəblər təbii, qanuni, məntiqi bir iş görmüş, fərqləndirmək üçün türkdilli Azərbaycan əhalisini azərilər, əhalinin dilini azəri dili adlandırmışlar. Lakin «azəri» sözünün rəsmi işlənmə imkanları türkdilli əhalinin öz dillərini «türk dili» adlandırmasına mane olmamış, yuxarı dairələrdə daha çox «azəri dili», geniş xalq arasında «türk dili» sabitləşmişdir. Ərəblər bir işğalçı kimi zəiflədikcə «türk dili» üstünlük qazanmışdır. Təsadüfi deyildr ki, böyük Nizami də XII əsrdə «türkcə» sözünü işlətmişdir. Şahın məktubunda deyilir:
   Türkcəlik bizə vəfalı olmağın sifəti (əlaməti) deyil,
   Türkəvara deyilmiş söz bizə layiq deyil.(40; 35)
   Poema Şirvanşah Mənuçehr oğlu Məlik Axsitanın şairə müraciəti əsasında yazılmışdır. Şah özü onu ərəb-fars inciləri ilə bəzəməyi məsləhət görmüşdür. Məzyədilər sülaləsindən olan Şirvanşahlar ərəb nəslindən idilər və X əsrdən fars dilinin aşiqi olmaqla sarayda fars dilindən istifadə edirdilər. Şirvan dövlətinin sonuna qədər də (XVI əsr) fars dilinə üstünlük vermiş, türk dilinə həqarətlə baxmışlar.
   Bütün bunlar aydın və şübhəsizdir. Lakin biz şimallı-cənublu Azərbaycan türk əhalisinin dilinin türk dili adlandırılmasını eramızın I minilliyində ərəblərin müşahidə etdiyi «türk ölkəsi» və ya yeni türk axınları və yaxud da Göytürk dövləti sərhədlərinin şimaldan Azərbaycana çatması ilə məhdudlaşdırılmalı olan bir prosesin nəticəsi kimi təsəvvür etmirik. Bütün ilkin türk tayfaları Ön Asiyada doğulduğu kimi, türk sözü də Ön Asiyada doğulmuşdur. Lakin sonralar Şərqdə daha çox güclənmiş və güclü bir tufan kimi öz dalğalarını bütün qərbə və o cümlədən Cənubi Qafqaza, daha aşağılara yayan bir dövlətin adı kimi geri qayıtmışdır.
   Xalq öz varlığını, müstəqilliyini cana doyduğu işğallardan qorumağa çalışdıqca öz mədəniyyətini, maddi-mə'nəvi özünəməxsusluqlarını da qorumuşdur. Budur, Yaqut Həməvidən 70-80 il sonra Həmdullah Qəzvini fars dilində yazdığı («Nüzhətül-qülub» - «Ürəklərin əyləncəsi») əsərində artıq «türk» sözündən bol-bol istifadə edir: «Xoy türk diyarı kimi tanınmışdır». «Təbrizlilər görkli bir kimsəni cındır geyimdə gördükdə öz türk dilində məsəl çəkirlər: «Hüluki üzümü yırtıq səbətdə durmaz...» «Burada yaşayan xalqın üzünün rəngi ağdır, türk dillidir və çoxu hənəfi təriqətindəndir» və s.(5; 169-170) Bu dövrdə artıq qonşu Anadoluda Osmanlı dövləti (1299-1924) yaranmışdı və dilləri rəsmi olaraq «Osmanlı dili» adlanırdı. Xəzərin cənub-şərqində və şərqində isə hər bir türk dilinin adı vardı və ona görə də azərilərin öz dillərini «türk dili» adlandırmaları üçün heç bir rəqabət və təhlükə yox idi.
   »Azəri» sözü az işlənsə də, unudulmurdu. Azərbaycan dilini ilk dəfə rəsmi dövlət dili e'lan edən Şah İsmayıl, təbii olaraq, «türk dili»nə üstünlük verir. Şah İsmayıl Azərbaycanın həqiqi müstəqilliyinə çalışmış, ona görə də Anadolu türkləri ilə qarışmamaq, müstəqil Azərbaycanın müstəqilliyini əbədi etmək üçün osmanlıların sünni məzhəbi müqabilində şiəliyi genişləndirməklə yanaşı, dövlət dilini və onun adını da beynəlxalq aləmə tam fərqli şəkildə - xalqın işlətdiyi kimi çatdırır və bu hal «azəri dili» termininin daha çox məhdudlaşmasına səbəb olur. Eyni anlayış haqqında iki termindən «türk dili»nin üstünlük qazanmasında həqiqətən Şah İsmayılın xidməti böyükdür. Lakin bundan istifadə edən İranpərəstlər xalqı və bütün elm, bilik sahiblərini aldatmağa çalışmış, azəri dilinin guya İran dilləri qrupuna daxil olan bir dil olduğunu və həmin dilin zorla Şah İsmayıl tərəfindən məhv edildiyini, yerinə türk dilinin qoyulduğunu isbat etməyə cəhd göstərmişlər. Amma Şah İsmayılın «canını qurtaranlar», bu prosesi - türk dilinin fars azəri dilini hələ XIV əsrdə məhv etdiyini, yalnız sıxışdırılıb Ərdəbildə qaldığını iddia edənlər də var.(17; 46) Bunlar son dərəcə məntiqsiz düşüncələrdir. Şah İsmayılın xidmətlərini unutdurmağa çalışanlar da vardır: Guya Şah İsmayılın Osmanlı sultanları ilə bir-iki yazışmasından başqa, qalan bütün dövlət işləri farsca aparılmış; azərbaycanlılar Şah İsmayıla kimi və hətta ondan sonra XVII yüzilliyə kimi, kökcə İran mənşəli olan azəri dilində danışmış; Şah İsmayıl isə güc işlədərək bu dili azərbaycanlılara yabançı olan «türk dili» ilə əvəz etmişdir. Halbuki alman alimi Adam Olearinin yazısında 1630-cu illərdə, hətta paytaxtın Səfəvilər tərəfindən İran şəhəri İsfahana köçürüldüyü çağlarda əcnəbi elçilərin qəbulunda sarayda Azərbaycan dilinin işləndiyi göstərilir. Fransız səyyahı Jan Batist Tavernye də eyni həqiqəti qeyd etmişdir: «Saray adamlarının dili türk dilidir». (5; 185)
   Azəri dilinin İran dil qrupuna aid olması barədə iddialar xalis cəfəngiyyatdır. Bir anlığa düşünək ki, bu iddialar (Azərbaycan əhalisinin dilinin azəri adlanan İran köklü tayfa dili olması) doğrudur və ölkə əhalisinin dili fars dilindən fərqli (iddiaçıların fikrinə görə, talış dilinə yaxın) bir dil imiş. Cəmi 37-38 il ömür sürmüş Şah İsmayıl bu dili necə dəyişib türk dilinə çevirə bilərdi? Şah İsmayıldan 200 il əvvəl Həmdullah Qəzvini Təbriz, Xoy kimi iri şəhərlərin, paytaxt şəhərinin əhalisinin türkdilli olduğunu qeyd edirsə, «İran köklü» azəri dilində kim danışırmış?
   Yaqut Həməvi ərəb idi və çox olsa, fars dilini də bilərmiş. Görünür, türk dilini bilmirmiş. Onun, «Onlar azəri dilində danışırlar, bu dili başqaları anlamır» deməsi bir çoxlarını bu qənaətə gətirir ki, Azərbaycanın əhalisi elə bir spesifik İran dilində danışırmış ki, onların dilini başqaları anlamırmış. Onun bir çox hallarda düzgün olmayan, təqribi mülahizələri İranşünaslara qol-qanad vermişdir. Yaqut Həməvi çox zaman öz mə'lumatlarını gözü ilə gördükləri əsasında deyil, «Əl-İstəxrinin deməsinə görə», «söyləyirlər ki», «Mənim inandığım tacirlərdən biri mənə danışırdı ki», «Mən düşünürəm ki», «Azərbaycanda mən Bərdədə yaşamış adamlar ilə görüşmüş və onları şəhər haqqında sorğuya tutmuşam, onların deməsinə görə» kimi «əsaslar» üzərində qurmuşdur. Onun dillər haqqında mə'lumatında da bu cür qeyri-müəyyənliklər müşahidə olunur: «O (Bab-əl Əbvab - Dərbənd) bir çox düşmən və müxtəlif dillərdə danışan xalqlar əhatəsindədir». «Deyirlər ki, Bab-əl Əbvabdan o yana uzanan dağlarda 70-dən çox xalq yaşayır, bunların hər biri ayrıca öz dilində danışır və bu dili qonşular başa düşmür». (5; 167) Dərbənddən yuxarıda qafqazdilli xalqlar yaşayır və onlar daim bir-birini başa düşüblər. Qafqazdillilərdən başqa, ikinci böyük dil qrupu hunlar, xəzərlər və ümumən türklər idi.
   Yuxarıda - Şah İsmayıl ilə bağlı sitatda bir fikir doğrudur: «azərbaycanlılar Şah İsmayıla kimi və hətta ondan sonra XVII yüzilliyə kimi... azəri dilində danışmış»lar. Əslində, bunu belə başa düşmək lazımdır ki, XVII əsrədək azərbaycanlılar «türk dili» ilə yanaşı, öz dillərinə «türk dili» mə'nasında «azəri dili» də demişlər. Bu, tam doğru fikirdir.
   XV əsrdən başlayaraq Osmanlı imperiyası zəifləməyə, Osmanlı dövləti tutduğu əraziləri itirməyə başlamışdır. Nəhayət, tədricən türklərin (osmanlı türklərinin) hakimiyyət dairəsi Anadoluya sığışmışdır. «Osmanlı imperiyası», «Böyük Osmanlı dövləti» kimi ifadələr də öz əhəmiyyətini itirmişdir. Belə bir vaxtda yalnız öz əzəli yurdları ilə kifayətlənməli olan Osmanlı türklərinə «Anadolu türkləri» də deyilmişdir. Ona görə də XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan və Anadolu türklərini fərqləndirmək üçün yenidən «azəri» sözünə ehtiyac artmışdır. Və bu zamandan «azəri» sözü daha çox işlənməyə başlamışdır. Beləliklə, ərəb işğalından (VII əsr) bu günə qədər «azəri dili» həqiqi mə'nada «türk dili»nin sinonimi kimi işlənmişdir və bir linqvistik termin kimi, «azəri» sözü yüksəliş (VII-X əsrlər), tənəzzül (X-XIX əsrlər), yeni yüksəliş (XIX əsrin sonlarından XX əsrin 70-ci illərinə kimi - aradakı repressiya çıxılmaqla) və yeni tənəzzül (70-90-cı illər) mərhələləri keçirmişdir. Əgər Hind-Avropa monopolizmi, Ə.Kəsrəvi kimilərin fars şovinizmi, bizim bir sıra alimlərin və rus tarixçilərinin tarixi saxtalaşdıran yazıları olmasa idi, XX əsrdə «azəri dili» uğurlu bir termin kimi öz yerini tuta bilərdi.
Azərilər sözü Azərbaycan ərazisində yaşayan bütün etnosları əhatə etmişdir, lakin azəri dili türk xalqının dilini. Odur ki dəqiqləşdirmək üçün bə'zən azəri türklərinin dili ifadəsi işlədilmişdir. Görünür, həm də bu çoxmə'nalılığı aradan qaldırmaq üçün Şah İsmayıl azəri dili istilahını sıxışdırmağa çalışmışdır. Bunlar bir daha göstərir ki, azəri dili ifadəsi Azərbaycan adından doğmuşdur, ona görə də türk etnosu və Azərbaycan türk dili ilə bilavasitə bağlıdır. Azərilər və azərbaycanlılar anlayışları ekvivalentdir. Azəri sözünün Azərbaycan sözündən törədiyini nəzərə aldıqda həm azəri dili, həm də Azərbaycan dili ifadələri yayğın ifadələrdir. Lakin Azərbaycanın bütövlükdə türkdilliliyini, yə'ni aparıcı etnosların türk, milli dilin türk dili olduğunu nəzərə aldıqda «türk dili» ifadəsinə ekvivalent kimi azəri dili ifadəsi tam yerindədir.
   Azəri sözü bizim dilimizi bütövlükdə (şimallı-cənublu) adlandıra bilən ən uğurlu termindir. Azərbaycan türklərinə daim «azəri türkləri» demişlər və bu ifadə Azərbaycan xalqını həm Anadolu türklərindən, həm də şərq türklərindən fərqləndirmişdir. Hələ Nəsrəddin şah dövründə İranda buraxılmış «Name-i Daneşvaran» adlı kollektiv əsərdə Cənubi Azərbaycan əhalisinin dili «azəri dili» adlandırılmış və aydın olmaq üçün izahat verilmişdir: «azəri dili», yə'ni «zəban-i turkan» (türk dili). Qərbin görkəmli şərqşünas alimləri və o cümlədən ingilis şərqşünası Q.A.Stranqe də bu cür nəzərdə tutmuş, «azəri» sözünü «Azərbaycanın qədim türk dili» adlandırmışdır.
Əslən azəri türklərindən olan Cahangir Zeynaloğlunun 1924-cü ildə İstambulda çap etdirdiyi «Müxtəsər Azərbaycan tarixi» əsərində oxuyuruq: «Hər yerdə olduğu kimi, burada da (Azərbaycanda - Q.K.) azlıq çoxluğa tabe olaraq, qədim əhalidən tat, talış, ləzgi və sonradan gələn ərəb, kürd kimi millətlər yerli türklər ilə qarışıb birləşmişlərdir və beyləcə yeni bir türk xalqı, yeni azəri türkləri vücudə gəlmişdir... Gözəllik və sadəliyi sayəsində bütün Qafqaz və Rusiyada, hətta İran və bütün Asiyada işlənən beynəlmiləl bir dil halını da almışdır». (18; 12)
   Keçən əsrin 60-cı illərində «azəri dili» termini geniş işlənməkdə idi və «Azərbaycan dili», «htürk dili» ifadələrinə nisbətən daha çox işlənirdi. Lakin Azərbaycan türklərinə və ümumən türklərə daim qeyri-səmimi münasibət bəsləyən, tarixin gedişində mütərəqqi prosesləri daim hindavropalıların xidməti kimi qələmə verməyə çalışan alimlərin subyektiv mülahizələri «azəri dili»ni şübhə altında qoya bilmişdir: »İranın bir sıra burjua tarixçiləri və ədəbiyyatşünasları Azərbaycan xalqının varlığını danmaqla bərabər, həm də onun dilini təhrif etməyə sə'y göstərirlər (Ə.Kəsrəvi, C.Fəqih, M.Məşkur, Ə.Karəng, Ə.Kavyanpur, Ə.Dehqani, M.Mürtəzəvi, Z.Səfa, R.Şəfəq və b.). Onlar iddia etmişlər ki, guya Azərbaycanın qədim sakinləri ancaq İran (ari) mənşəli və İrandilli etnoslardan ibarət olmuşdur».(11; 110)
   İranın tarixçi alimi Əhməd Kəsrəvi Rza şahın hakimiyyətə keçdiyi və öz diktaturasını möhkəmləndirməyə çalışdığı XX əsrin 20-ci illərində yazdığı «Azəri ya zəbane bastane Azərbaygan» əsərində «İran ərazisində yalnız bir dilin - fars dilinin olduğunu iddia etməklə hakim Pəhləvi sülaləsinə İranda yaşayan və azlıqda qalan xalqların ana dillərinin qadağan olunması üçün şərait yaratmışdır».(11; 111) Ə.Kəsrəvi azəri dilini fars dilinin bir qolu hesab etməklə daha mürtəce mövqe tuturdu. Özündən əvvəlki iranşünaslar adətən monqolların gəlib zorla türk dilini Azərbaycanda yaydıqlarını iddia etdikləri halda, o, türk dilinin Azərbaycanda monqollardan sonra, Şah İsmayıl Xətai dövründə yayılmasını sübuta çalışmışdır. Doktor Hüseyn Məhəmmədzadə Sədiq Təbrizdə nəşr olunan «Neda-ye Azərbadeqan» qəzetinin 10 avqust 1999-cu il tarixli 21-ci nömrəsində həmin qəzetin müxbiri ilə müsahibəsində deyir: «Kəsrəvi və onun davamçıları nə təkcə bizim türk olmayıb azəri olduğumuzu sübut etmək üçün minlərlə vərəqə ağ kağız qaraladılar ki, minimum çörəyə çatsınlar, onlar Rza şaha, Məhəmmədrza şaha məddahlıq edərək türklərə qarşı düşmənçilik siyasəti yeridərək Azərbaycan dili, tarixini, milli namus və böyük məqsədləri sual altına aldılar. Hətta həmin nökərlərdən biri kitabının giriş hissəsində yazır: «Belə nəticə alırıq ki, türklər savadsız, maldarlıqla məşğul olan və avara, evsiz, farslar isə alim, əkinçi və şəhərli olmuşlar».(19; 39)
   Qeyd edilən alimlərin bir qismi Azərbaycan ərazisində türkləri yerli və gəlmə türklərin birliyi deyil, İran-fars əhalisi sayır və onların zorla türkləşdirildiyini, türk dilinin onlara zorla qəbul etdirildiyini iddia edirlər. Buna görə də Azərbaycan tarixini, Azərbaycan xalqının mənşəyini, dilini saxtalaşdırmağa çalışan alimlərdən biri - Ə.Rəzmara azəri dilini türk dili hesab etsə də, onun zorla qonşu türklərdən mənimsədildiyini, buna görə də dövlət tədbiri əsasında mütləq dəyişdirilməsini, əhalinin yenidən fars dilinə qaytarılmasını tələb edirdi: «Şərqi Azərbaycanın sakinlərinin dili azəri dili olmuşdur (müəllifə görə azəri dili türk dili qrupuna daxildir - A.F.). Həmin ərazinin sakinləri uzun illər ərzində qonşuluq əlaqələri nəticəsində bu dili onlardan (qonşu türk xalqlarından - Q.K.) mənimsəmişlər. Belə ki, hazırda da azəri dili orada fəaliyyət göstərməkdədir. Bu ərazinin dilinin dəyişilməsi haqqında dövlət tərəfindən ciddi tədbir görülməsinə baxmayaraq, bu barədə onların fəaliyyəti hələ də nəticəsiz qalmışdır». (11; 128)
   Beləliklə, azəri xalqının - azəri türklərinin mənşəyi bilərəkdən yanlış izah edilmiş, Səlcuq imperiyası dövründə və sonralar Səfəvilərin üstün mövqeyi ilə farsların türkləşdirildiyi, Səlcuqlara qədər Azərbaycanda türk etnoslarının olmadığı kimi yanlış, savadsız və qərəzli hədyanlar söylənmişdir. Daim müxtəlif imperiyalar tərkibində olması nəticəsində Azərbaycan xalqı öz dilindən az hallarda dövlət dili kimi istifadə edə bilmişdir. Şübhəsiz, aborigen əhali Manna, Mada dövründə aparıcı tayfalar olan mannalıların, madalıların dilindən rəsmi dövlət dili kimi istifadə etmişlər. Lakin Əhəməni, Sasani imperiyalarının və Xilafətin tərkibində geniş türkdilli əhalinin işlətdiyi dil başqa, rəsmi dövlət dili başqa dil olub. Əsrlərlə davam edən bu prosesi böyük Şah İsmayıl dayandırıb. Şah İsmayılın göstərişi ilə xalq ilk dəfə öz dilindən ali məclislərdə, yazışmalarda, diplomatik sənədlərdə həvəslə istifadə etmişdir. Yalnız Səfəvilər Azərbaycan türk dilini tamhüquqlu dövlət dilinə çevirmişlər. Bununla yanaşı, onlar heç bir dilin hüququnu əlindən almayıblar, heç bir etnosun dilini türkləşdirməyiblər. 1685-1694-cü illərdə Azərbaycanda olmuş alman alimi Engelbert Kempfer yazmışdır: «Səfəvilər sülaləsinin ana dili olan türk danışığı İran sarayında geniş yayılmış dildir. Bu dil ölkə əhalisinin adi danışıq dilindən seçilir. Türk dili saraydan tutmuş yüksək rütbəli və mö'təbər şəxslərin evlərinə kimi yayılmış və nəticədə elə olmuşdur ki, şahın hörmətini istəyən hər kəs bu dildə danışır. İndi iş o yerə çatmışdır ki, başı bədəni üçün dəyərli olan hər kəs üçün türk dilini bilməmək suç sayılır. Türk dili bütün şərq dillərindən asandır. Türkcənin danışıq tərzindəki vüqar və səslənmə əzəməti onun sarayda və səltənət qəsrində yeganə danışıq dili olmasına gətirib çıxarmışdır.»(20; 85) «Bu dil ölkə əhalisinin adi danışıq dilindən seçilir» dedikdə müəllif, şübhəsiz, müəyyən dərəcə ərəb, fars leksikası qarışmış ədəbi dil ilə geniş kütlənin adi, sadə danışığını nəzərdə tutmuşdur. İndi - XX əsrin bu son günlərində 35 milyon əhalisi olan Cənubi Azərbaycanın dövlət dili fars dilidir, bu qədər əhalinin ana dilində bir məktəbi yoxdur. Amma bu o demək deyildir ki, günəşli Azərbaycanın dili fars dilidir. 1500 il əvvəl Sasanilər imperiyası tərkibində də bu dil dövlət dili kimi hüquqsuz olmuşdur, indi də belədir. Xalq öz hüququnu tələb etməlidir. Kəsrəvilərin və onların sözünə qüvvət verənlərin mülahizələri yanlış və qərəzli olub, elmə xidmət etmir. V.V.Bartold, V.F.Minorski, B.V.Miller və başqaları da Kəsrəvilərin fikrini müdafiə etmişlər. Azərbaycan tarixçiləri arasında da azəri dilini İran mənşəli hesab edənlər vardır. «Azəri dilinin İran dilləri ailəsinə aid olmasına dair elmdə, görünür, şübhə yoxdur» deyən Ə.S.Sumbatzadə bir tərəfdən də yazır: «...bütün mənbələr və tədqiqatçılar istisnasız olaraq onun fars dilindən dərindən fərqləndiyini qeyd edirlər». (6;49) Fars dilinə qohum dillərdən heç biri ilkin orta əsrlərdə həmin dildən anlaşılmaz dərəcədə fərqlənməmişdir. Bu cür fərq yalnız türk və fars dilləri arasında ola bilərdi və qədim müəlliflər də bunu qeyd etmişlər. Guya azəri dili ona görə yoxa çıxıb ki, din dili, mədəniyyət, elm dili olmayıb və fars dili vasitəsilə assimilyasiyaya uğrayıb, lakin yüzlərlə elm, din, mədəniyyət və ədəbiyyat dili olmayan məhəlli dillər yaşayıb. Bu, adi məntiqsizlikdir.

   Azərbaycan tarixi, Azərbaycan mədəniyyəti, Azərbaycan dili sahəsində 60-cılar hərəkatı bütün bu fikirlərin yanlış, qərəzli və qurama olduğunu, Azərbaycan xalqının dilinin və tarixinin qəsdən saxtalaşdırıldığını üzə çıxardılar. Bu sahədə Y.B.Yusifov, T.İ.Hacıyev, Q.Ə.Qeybullayev, M.İsmayıl və başqalarının xüsusi xidmətləri vardır. Bunlardan biri - Q.Ə.Qeybullayev yazır: «Bizim Sovet İttifaqında bu vaxta qədər heç bir türk xalqı hakim İran konsepsiyasının ucbatından özünün həqiqi qədim tarixini aydınlaşdıra bilməyib. Bu, tarix elmində monopolizmdir». (21; 283) Bundan neçə il əvvəl yazıçı İsa Hüseynov elmdə irticaya qarşı e'tirazını bildirərək «İdeal» romanında yazmışdır: İngilislər funt-sterlinqi sel kimi axıdırdılar, bütün Avropanın, özlərinin ən görkəmli arxeoloqlarını, şərqşünaslarını Cənuba doldurub Pəhləvi şahının hakimiyyətinin qanuniliyini sübut etməkdən ötrü, Cənubumuzu Şimalımızdan həmişəlik ayırıb milli azadlıq ideyalarını boğmaqdan ötrü tariximizin üstündən qələm çəkib, «Pəhləvi tarixi» yazdırırdılar. ...Hamımız bilirdik ki, Azərbaycanın tarixi «İran tarixi» kimi qələmə verilir, dilimiz, dövlətimiz inkar edilir. Guya nə qədim dilimiz olub, nə ərazimiz, nə də dövlətimiz. Köçəri qəbilələrdən ibarətiymiş Azərbaycan xalqı». (22; 328)

 

+ نوشته شده در  یکشنبه ششم آبان 1386ساعت 11:10  توسط Firuz   | 

                                              

آذربایجان ادبی دیلی گؤنئی آذربایجاندا

 آذربایجان ادبی دیلی آرتیق فورمالاشمیش بیر وارلیقدیر. او، هرگؤن زنگینلشیر و بوتون  باشقا دیللر کیمی  یئنی چالارلار کسب ائدیر. بورادا بیر شئیی  آیدینلاشدیرماق چوخ واجیبدیر؛ او دا بودور کی، هر بیر جانلی دیلین یالنیز بیر ادبی دیلی اولا بیلر. بورادا جغرافیایی عامل تک باشینا بیر قول یا بوداق یارادا بیلمز و یالنیز ادبی دیلده بیر سایاق سه ویه سینده فعالیت گؤسته ر بیلر. مثال اوچون فرانسیز و یا انگلیس دیلینی اؤرنگ اولاراق باخماق لازیمدیر. بورادا انگیلیس آداسندا اولان ادبی دیل و امریکادا اولان ادبی دیل آراسیندا أدبی دیل انلامی باخیمیندان هئچ بیر تفاوت یوخدور. یالنیز سایاق باخیمیندان ، ایستر سؤزلرین معناسی و یا سؤزلرین جمله ده سیرالانماسیندا فرق اولا بیلر. ادبی دیلین یارانماسینا لازیم اولان شرایط و معیارلار هر یئرده عینیدیر و دئییشیلمزدیر. خالقین دیلی او زامان ادبی دیل کیملیگینی قازانا بیلر کی، بؤتؤن بو شرایط و معیارلار مؤجؤد اولسون. اگر بیر دیل بیر یئرده بو شرایطه مالیک اولسا و ادبی دیل فورمالاشسا ، عینی زاماندا باشقا بیر یئرده (ایستر یاخین ،ایستر اوزاق) بو شرایط هله مؤوجود اولماسا یئنه ادبی دیل فورمالاشمیش ساییلیر و حقوقی وارلیق ده یه رینه مالیک اولور.

 آذربایجان ادبی دیلی اون دوققوزونجو عصرین آخیرلاریندا مکمللشمیش و بو حقوقو قازانمیشدیر. ادبی دیلین یارانماسی اوچون واجیب اولان شرطلرده ن بیرینجیسی نورمالارین ثابیتلشمه سی و ایکینجیسی اوسلوبلارین وارلیغیدیر. هر هانسی بیر دیلین ادبی فورماسینین یارانماسی اوچون اونون بدیعی اوسلوب ، علمی اوسلوب، دینی اوسلوب و پوبلیسیت اوسلوبلارین اورتادا اولماسی لازیمدیر.

آذربایجان دیلینین أن قدیمده ن - یازی دؤورونده ن، بدیعی اوسلوبونون وارلیغی بیزه معلومدور. سونرالار دینی اوسلوب بورایا علاوه اولونور. دینی اوسلوب دئیینده هرهانسی معین بیر دین نظره آلینمیر، بلکه مختلف دینلرین همین دیلده یارانمیش اثرلری داها اؤنملیدیر. علمی اوسلوبوموزا گلینجه بیز قدیم و اورتا عصرلرده ن علمی اثرلرین یازیلماسی و وارلیغیندان خبریمیز وار. البته اولا بیلسین کی، بؤتؤن علم ساحه لرینده ایشلریمیز و اثرلریمیز اولماسین ، آنجاق بورادا صحبت اوسلوبون مئیدانا گلمه سینده ن گئدیر اونون گنیشلیگینده ن یوخ. بئله لیکله اون دوققوزونجو عصرین سونوندا پوبلیسیت یازیلارین مئیدانا گلمه سی و ژورنال و قزئتلرین یارانماسی ایله آذربایجان ادبی دیلی دولغون بیر وارلیق کیمی اؤز مؤوجودلوغونو اعلام ائدیر. سونراکی دؤورلرده ادبی دیل زنگینلشیر و بو پروسس بو دیل یاشایاناجان داوام ائده جک .  

آذربایجان ادبی دیلینین مؤختلیف اوسلوبلاری ایللر بویو گؤنئیده و قؤزئیده واحید  بیر شکیلده مئیدانا گلمیش و اینکیشاف ائتمیش . بورادا یالنیز پوبلیسیت اوسلوب اؤنجه قؤزئیده یارانمیش و سونرالار گؤنئیده ده مئیدانا گلمیشدیر.

بیز بو یازیدا چالیشاجاییق حاضیردا گؤنئیده مؤجود اولان اوسلوبلار و نورمالارا گؤز گزدیره ک و ادبی دیلیمیزین بو تایدا اولان  اؤزونه مخصوص اؤزه للیکلرینی آشکار ائده ک.

آختاریشیمیزا باشلانمادان قاباق، بیر عائله د ن اولان دیللرین باشقالاشماسی و مستقل بیر قولا چئوریلمه سینه گؤز آتاق. بوگون ترکیه  اراضیسینده اولان تؤرک  دیلی و آذربایجان تورپاقلاریندا اولان تؤرک دیلی آراسیندا فرق اونلارا مستقل بیر کیملیک وئرمیش و اونلار بو یولدا اینکیشاف ائدیر. بورادا آیریلمانین أن مؤهوم عامیللرینده ن بیری ایکی خالقین مختلیف  مستقل سیاسی قورولوش و حؤکومتین نظارتی آلتیندا یاشاماسیدیر. سوروشا بیلرسیز کی، اگر بیزیم آرامیزدا جغرافیایی فاصله بئله بیر شرایط یارادیبدیر بس نئچون بو انگلیس و آمریکالیلارین آراسیندا و یاخود آفریقادا اولان فرانسیز دیلی ایله فرانسه ده اولان دیلین آراسیندا بوقدر فرق اورتایا گلمه میشدیر. بو سوآلین جاوابی یوخاریدا دئییله نلره گؤره چوخ آیدیندیر. انگلیس دیلی باشقا یئرلره او زامان گئدیبدیر کی، اونون بؤتؤن اوسلوبلاری یارانمیش و آرتیق ثابت نورمایا مالک اولموشدور. هرگاه بونلار اولماسایدی ایندی بیز بیر قروپا داخل اولان ایکی یا بیر نئچه قارداش انگلیس دیلینده ن صحبت ائده بیلردیک. ترکیه ده تؤرک دیلی اؤزونه مخصوص نورما لارینی تثبیت ائتمیش و اونون اساسیندا اؤزونه مخصوص سؤز ایمکانیندان یارارلانمیش و اوسلوبلارینی دا بو چرچیوه ده اورتایا قویموشدور. و بئله لیکله بیز تؤرک ادبی دیلی و آذربایجان ادبی دیلی آدیندا ایکی مستقل قارداش وارلیقدان سؤز ائده بیلیریک . بونو دا دئمک یئرسیز دییل کی، اگر  بو گون قؤزئی و گؤنئی آراسیندا هئچ بیر علاقه اولماسایدی و اونلار مختلف ضید حاکمیتلرین حؤکمؤ آلتیندا اوزون مددت یاشاسایدیلار، بلکه بیر نئچه ایلده ن سونرا دیللرین آراسیندا مختلف اینکیشاف مئیللری اونلاری ائله یئره چاتدیراردی کی، بیز آرتیق ایکی قارداش دیلده ن دانیشمالی اولاردیق. آنجاق حاضیرکی شرایط و دیللرین اوتای و بوتایدا سویه سی و آرامیزدا اولان باغلار دیلیمیزین فرقلی اینکیشافینا یئر قویمور.

بوگون آذربایجان ادبی دیلینین نورمالاری یعنی گراماتیک  و لکزیک نورمالاری ثابت بیر وضعییتده دیر. آنجاق بو او دئمک دئییل کی، او تایدا و بو تایدا اونلارین آراسیندا هئچ بیر ده نه ده فرق یوخدور. وار، آنجاق بو فرق ثابتلشمیش بیر فرق دئییل و بو فرقلر أن چوخ    شیوه لریمیزین تاثیری آلتیندادیر. بورادا دا چوخ لکزیک فرقلر گؤزه چارپیر و بئله سؤزلر داها چوخ بدیعی دیلده ایشله نیلیر. حتی قید ائتمک لازیمدیر کی، بیز گرافیک و یازی قایدالاریمیزدا  دا ثابتلشمیش بیر نورمایا چاتمامیشیق و عینی زاماندا نشر اولونان دؤوری نشرییاتیمیزدا بونو گؤرمک بیر او قدر چتین دئییل. بیز بئله حاللارین اورتادا اولماسینی بیر نورما یوخ اونو داها چوخ نورمادان کنار حال ساییریق. نورمادان کنار حاللارین یارانماسی داها چوخ بو دیلین اوزون مددت تزییق آلتیندا اولماسیندان و اونون اؤیرنمک و اؤیره دیلمیه سینین قاداغان اولدوغو و خیلی باشقا عامیللرده ن آسیللی اولدوغونو آیدین بیلیریک. بیزیم بو تایدا نورمادان کناردا ایشله نیلن یئرلی سؤزلر پوبلیسیت یازیلاردا و دؤوری مطبوعاتدا ، دینی یازیلاردا و دینی تبلیغاتدا، علمی کاراکترلی یازیلاردا و أن چوخو نثر و شعر دیللرینده گؤروروک. بو بیر چاتمامازلیق یوخ داها چوخو اوسلوبلاردا و بو تایین دیلینده اولان چالارلاری گؤستریر. اوندان دوزگون و یئری یئرینده ایستفاده ائتمک بیزیم ادبی دیلیمیزه رنگارنگلیک و گؤزه للیک بخش ائده بیله ر. آنجاق بوجور یارانمانین حدینی بیلمک لازیمدیر. حددی آشساق و افراطا وارساق دیلی کؤبود ائده بیلر.

بیز بوندان سونراکی یازیلاردا نشر اولونان اثرلرده گؤنئی ادبی دیلینده گؤرونن نورما و اوسلوب حاللارینی بیر- بیر تحلیل ائتمه یه چالیشاجاییق.

 فونتیک – اورفوقرافیک نورما

 بیرینجی مقاله ده قئید ائتدیگیمیز کیمی ادبی دیلین یارانماسی اوچون اساس پرینسیپلرده ن بیری و أن اونجه سی نورمالارین یارانماسیدیر. نورما نه دئمکدیر؟ دیلچیلیک ادبیاتیندا نورما ائله بیر پروسه دیر کی، اونون نتیجه سیندیر هرهانسی بیر دیل قایداسی ثابیتله شیر و بوتون اهالی طرفینده ن واحید بیر شکیلده ایشله نیلیر.ایضاحلی دیلجیلیک تئرمینلرینین مؤللیفلرینه گؤره " نورما دیلده عینی واختدا مؤوجود اولان نیطق واریانتلاریندان اؤز فونکسیاسینی أن نومونه وی شکیلده یئرینه یئتیرمه باخیمیندان فرقلندیریلیب سئجیلن و ایشله دیلن واریانت" ساییلیر.  بو پروسس مقایسه و سئچمه نتیجه سینده باش وئریر. مقایسه و سئچمه پروسسی اوزون مدتلی بیر فعالیتدیر. هرهانسی بیر وضعیت و اوصول بورادا نورما حقوقونو قازاندیقدان سونرا بیر چرجیوه داخیلینده سیستم شکلینی آلیر. نورما دیلین باشقا خوصوصیتلری  کیمی جانلردیر و زامان گئچدیکجه ینیله شیر  و کهنه  نورمالار دیلین طلبلتینا گؤره یئرینی یئنی سئچیلمیش نورمالارا وئره بیلر. بو ایضاحا اساسلاناراق دئیه بیله ریک  فونتیک و اورفوقرافیک نورما ائله چرچیوه دیر کی، اونا تابع اولماق و اونون طلباتی کیمی یازیب دانیشماق دیلین استانداردلارینا  رعایت ائتمکدیر و عکس تقدیرده یازیب دانیشماق نورمادان کنار و شخصی داورانیشدیر. البته نظرده آلساق کی، نورمالارین فورمالاشماسیندا همین دیلی ایشله ده ن بؤتؤن دیلداشلار ایشتراک ائدیب و اونون ثابیتلشمه سینده تاثیرلری اولور بو، او دئمکدیر کی، نورمادان کنار حالارین مؤوجودلوغو بیر نؤوع یئنی آددیم  و تشبؤث ساییلمامالیدیر. مثال اوچون بو گون آهنگ قانونو  بیر ده میر قانون کیمی بیزیم دیلین بیر نورماسینا تبدیل اولوب و اونو رعایت ائتمک همین دیلین طلبیدیر و هرکس بونو رعایت ائتمه سه بو نه اینکی بیر تشبؤث ساییلماییر، بلکه دیلین فونکسیاسینا زیان یئتیریر.مثال اوچون   بیز قالین سسلرده ن سونرا قالین و اینجه سسلرده ن سونرا اینجه سسی اؤز سؤزلریمیزده  ایشلتمکه مجبوروق . بوقایدا بیزیم سؤزلرده استثنایا یول  وئرمه ملیدیر. آنجاق آلینما سؤزلرده وضعیت باشقا شکیلده اولا بیلر.

بو گون آذربایجان ادبی دیلی شمالدا مؤحکم فونتیک و اورفوقرافیک نورمایا مالیکدیر و بؤتؤن وطنداشلار طرفینده ن  منیمسه لینیب و ایشله نیلیر. اورادا قرافیک و الفبانین بیر نئچه دفعه  ده ییشیلمه سینه باخمییاراق  یازیی قایدالاریندا  هر بیر دؤورده سیستماتیک چرچیوه مؤوجود اولوبدور. قوزئی آذربایجاندا  قرافیک اشاره لرین دقیقلییی ایمکان وئریر کی، بیز سؤزلری نئجه دئییریک ائله یازاق و نئجه یازیریق ائله ده اوخویاق. بو بؤیوک نایلییتدیر. چونکی الفبانین کیفیتی وبیرینجی وظیفه سی اوخویوب ، یازماغی قولایلاشدیرماق  و نتیجه ده  ساوادلانمانی  گئنیشلندیمکدیر. قرافیک اشاره لر گرگ موختصر و دقیق اولسون . فونتیک نورما یا گلینجه او، دیلده ن کنار عامیللر و شخصی سلیقه لرین تاثیرینده اولمامالیدیر.

گونئی آذربایجانا گلینجه بیز اوزون موددت دئییل کی، دیلی میللی سویه ده ایشله دیریک و بونا گؤره ده یازیلاریمیزدا  نورمادان کنار حالارا  راستلاشیریق. نورمالارین ایشلنمه سی میللی بیر خصوصیتدیر و بونا گؤره ده  اونو رعایت ائتمه مک میللیلیکده ن اوزاقلاشماقدیر. هرگاه بیر نفر آتاسینا بیر مکتوب یازیرسا  اونو دانیشیق شکلینده یازا بیلر. آتاسی دا اونو اوخویارکن اوندا اینتیم و  شخصی حیسلر یارانا بیلر. آنجاق اگر بیر یازیدا بؤتؤن جاماعات نظره آلینیرسا  و  یازیدا یالنیز  شخصی شیوه و لهجه  گودولورسه – یعنی هئچ بیر نورما رعایت اولونماییرسا، او زامان کؤتله او یازیدا غریبه   حالارا راستلاشاجاق  و بئله یازماغی طبیعی سایمایاجاق.

بیز گونئی آذربایجان ادبی دیلینده  نورمادان کنار حالارا تئز-تئز راستلاشیریق. بورادا بیر یاندان قرافیکده ، باشقا بیر یاندان فونتیکده بئله حالاری مؤشاهیده ائتمک مومکوندور.

قرافیکده یارانان نورماسیزلیق حالاری بیرباشا عرب الفباسینین تاثیرینده عمله گلیر. بیز بو حالاری بئله قروپلاشدیرا  بیله ریک:

1-     تورک سؤزلرینین یازیسیندا.

2-     آلینما سؤزلرینین یازیسیندا.

تورک سؤزلرینین یازیسیندا بئله حالار چوخ آزدیر. بورادا اساسن سائطلرین یازیلماماسی داها قاباریق گؤرونور. عرب الیفباسینین محدود ایمکانی بئله نتیجه یی اورتایا قویور و بیز سؤزلری نئجه دئییریک یازا بیلمیریک . سامطلرده  "س" و "ص" سسلرین پارالل ایشلنمه سینین شاهیدییک . بو دا کلاسیک عنعنه نین تاثیری نتیجه سینده دیر. قدیم و اورتا عصر یازیلاریمیزدا قالین سائطلرله " ص"  قرافیکی ایشله نیبدیر. مثال :

"اهل‌ عشقنک‌ آهینی‌ گل‌ عاشق‌ جانانه صور

خسرو حسننک‌ مقامین‌ روضه‌ی‌ رضوانه صور"   (حقیقی)

 

"صولو یاقوتنه مرجان صوصدیسه نه عجب،

که عقیق یمنه لعل بدخشان صوصدی"        (نسیمی)

 "دون سایه صالدی باشمه بر سرو سربلند،

کیم قدی دلربا ایدی رفتاری دلپسند"     (فضولی)

همین دؤورده   "ت  "  و   "ط "   ،   "خ   "   و  "ق  " سسلری ده قالین و اینجه  اولاراق سؤزلرده  ایکی شکیلده یازیلیبدبر. بو عنعنه  کئچمیشه سؤیگه نیر وبئله قایدانی اورحون - یئنی سئی یازیلاریندا دا موشاهیده ائدیریک.

مؤعاصیر  دؤورده  گؤنئیده بو سسلر اؤز اشاره لریله  یازیلمالیدیر.آنجاق ، یازیلاریمیزدا  ثابیت بیرسیستئم  اولمادیغی اوچون موختلیف سلیقه لر یازیمیزی دولاشیق بیر حالا سالیب و نورمادان کنار حالارا تئز-تئز راستلاشماق  مومکوندور. بورادا  ز- ذ، ت – د ، ح- ه ، س-  ص، ا- ع ،گ- ی ، ق – غ و سایر مووازی شکیلده یازیلماسینین شاهیدییک . بیر پارا سؤزلرده بیر قرافیکی باشقا بیریسینه چئویریریک . باشقا سؤزلرده همین اشاره نی کسیریک.  آشاغیداکی مثالار گؤستریر کی، بیزیم أن چتین ایشیزیم و بیزی چاش باش سالان حال آلینما سؤزلرین ایملاسیدیر. من باشا دوشموره م نییه بیزگرگ باشدا  اولان غ اشاره سینی  ق ایله ذ اشاره سینی ز ایله ص اشاره سینی س ایله  عوض ائده ک و مثلن ط ،ظ ، ض ، ث اشاره لرینده بو ایشه بیگانه یاناشاق. بیرده نییه یالنیز سؤزون باشیندا ؟ بس سؤزون اورتاسیندا وسونوندا نئجه اولسون؟ دوغروسو آلینما سؤزلرده گرگ یالنیز سائطلردیاکرتیک اشاره لر بیر بیرینده ن فرقلنسین و تلفوظو آیدینلاشدیرسین . سامط سسلرین دئییشیلمه سی یانلیش بیر عملدیر. آشاغیداکی مثالارا گؤز گزدیره ک ) بیزاؤرنکلر چوخ اولدوغو اوچون یالنیز نومونه اولاراق  بیرنئچه سینی آذری درگیسینده ن سئچیلیبدیر. عینی وضعییتی باشقا درگیلرده و کیتابلاردا دا گؤرمک مومکوندور. مثالاردا ایلک رقم درگینین سایی وسونراکی رقم صحیفه نی گؤستریر) .

 ساباه ( 3-51)، صاباحیسی(2-24)، صوب (1-6)، سابین (2-67)، صابین(1-7)، روخست(1-100)،هیرسلنسین ( 3-.52)، هیرس لندی(2-23)، دفه(2-7)، نیگار رفی بیلی(2-25)، نوولرینده(2-80)، بوغ(2-21)، اؤرگه نره م،اؤیرن(2-22)، ،دؤیه م(2-23)، توکانینی(2-24)، زیروه سی (2-25)،زووقو(2-86)، ذووقونو(2-129)،آزوقه (3-117)،آغا من(2-30)، ایگید(2-42)،ایییدلیک(2-78)، ایه ر- ایه رسه(2-42)، مگر(1-73)،عاغیلا(2-43)، ساهات(زامان معناسیندا 2-48)، ساحات(زامان معناسیندا1-96)،ساآت (1-34)، قم – قوصه (3-8)، قم (کدر معناسیندا 2-49)، قوربت ده دیر(2-65)، قوباردی(توز معناسیندا 3-73)، قونچه (1-12،44)، اولدویومو(2-82)، سیگار(1-96)، سیغار(2-67)،دگیشیلیب(2-50)،دگیشیلیر(1-6)، دگسه (1-96)، شوآلارینین(ایشیق معناسیندا 2-65)، شوعله (1-18)، جوما(2-67)، تاروف (2-67)، خلت (1-101)،داوا (دالاشماق معناسیندا 3-118)، آبیده لریمیزین(2-15)،آییب،امللی(2-85)، خان ائیوازین(1-94)، تشبوسو(2-109) ، تشبوثو(1-59)، تایفالاری (2-115)، قوتوسو(1-31)، تووله(1-6)، طیاره(1-12) ،تلاتوملی(1-68) ،تیلیسیم لرینی(1-70)، پوچت (1-24)،پوست(1-31)، شئیتان(1-24)، حیه ط (1-24)، حیط (1-67)، حیاطلاری نین(1-71)، چئشیدلی (2-121)، یاشیدلاری(1-73)، سوراق لی (1-40) ، اویغودا(1-50)، اویخویا(1-49)،زارافاتدان(1-63)،خنده ک ده(1-64)، خنده یه(1-64)، دوشمنی(1-74)، دوشمان(1-94)، واقت (1-78)، واختدان(1-99)، دوتا (توتماقدان 1-97)، تئخنیکانین(3-3)،تئکنیکی(3-6).

 بو مثاللار گؤستریر کی،  ثابیت بیر سیستئمه چاتماق اوچون یا علمی اوصولاردان  یارارلانمالیییق  یا دا  باشقا میللتلرین تجروبه لرینه مراجعت ائتمک لازیمدیر.

بدیعی یارادیجیلیعیمیزین مقایسه لی تحلیلی گؤستریر کی، فونتیکده نورمادان کنار حالار داها چوخ شعر دیلینده اؤزونو گؤستریر و نثر دیلیمیزده بئله حالار چوخ آزدیر. بونون دا سببی بودور کی، بیز بئله حالارا کلاسیک ادبیاتیمیزدا دا چوخ راستلاشیریق و بوگونه قدرکلاسیک ادبیاتیمیز بو تایدا أسکی شکیلده نشر اولونوبدور. بو نشرلرین أن بؤیوک چاتمامازلیقلاری بوندان عبارتدیر کی، اونلار ایضاحسیز نشر اولونوبلار و کتابدا اوخوجولار اوچون بو فرقلره  هئچ بیر ایضاح یوخدور.  نثره گلدیکده بیزیم یازیچیلار شیمالدا چیخان نثر اثرلرینی اوخویوب ، یازماق قایدالارینی اونلاردان اویره نیرلر. بو دا سبب اولور کی ، بیزنثر اثرلرینده  نوماردان کنار حالارا   داها  آز راستلاشیریق.

پروفسور نظامی جعفروف جنوبی آذربایجان ادبی دیلینی تحلیل ائده رکن چوخ دوزگون قئید ائدیر کی، " جنوبدا ادبی دیلین فونتیک نورماسینا تاثیر ائده ن قوه لر اساسن ائکسترالینکوویستیک (دیل خارجی) خاراکترلیدیر؛بورایا موختلیف مطبوعات اورکانلارینین اساسلاندیغی عینی اورفوقرافیک پرنسیپلرین اولماماسی،هرکسین ایستدییی شکیلده یازماسی داخیلدیر." آنجاق بیر شئی آیدیندیر و او دا بودور کی، بیزیم یازلاریمیزدا و نورمالارین ثابتلشمه سینده ایره لییش گؤزه چارپیر. قرافیکانی قایدایا سالماق مئیلی گونو- گونده ن گوجله نیر و پروفسور جعفروفون سؤزیله دئسک " زامان کئچدیکجه موختلیفلیک آرادان قالخیر،اینکشاف تاریخی اولان نورما غیرنورماتیو تظاهرلرده ن تمیزله نیر."

قرافیک اشاره لرین دوزه لیشی و موختلیف دیاگرتیک اشاره لرده ن استفاده ائتمک تشبثی اون دوققوزونجو عصره عایددیر. بو ایللرده قازاندا، داشکندده و اورتا آسیانین تورک شهرلرینده یازماغی راحاتلاشدیرماق اوچون موختلیف یوللاردان  و متدلاردان استفاده ائتدیلر.  بیزیم أن بؤیوک چتینلیگیمیز بودور کی، اونلارین گئتدییی یولدا بیز تکرار آددیملاییریق و ایشی راحاتلاشدیرماق عوضینده اونو داها دا دولاشدیریریق.

فونتیک نورمادان کنار حالین أن قاباریق شکلی دانیشیق طرزین ادبی یازییا ائتدییی تاثیردیر. بو أن چوخ  شعر دیلینده باش وئریر. شاعرلریمیزین شعرلرینده یئرلی شیوه لرین نوفوذو غیرنورماتیک شرایطه یول وئریر. یادا سالمالییام کی، نثر دیلی و نثر یازی بدیعی اوسلوبدان ساوایی باشقا اوسلوبلاردا دا ایشله نیلیر و بونا گؤره ده نثر یازی اوصولوندا نورملاری گؤزله مک داها واجیب ساییلیر. شعر دیلینده نورمادان کنار حالارا گؤز یومماق اولار و بئله حالاری بیز قوزی آذربایجان شاعیرلرینین دیلینده ده موشاهیده ائیدیریک . بو تایدا بئله حالاری آشاغیداکی شکیلده بؤلمک اولار:

 1- تبریز ، گونئی ، مرند و سایر اوخشار شیوه لرده  یازانلارین دیلینده منسوبیت حالین ایکینجی شخصینده سائطله باشلانان شکیلچیلرده   ن  عوضینه   و  سسینده ن استفاده ائتمک داها چوخ یاییلمیش بیر نورمادان کنار حالدیر. بئله حالین کلاسیک عنعنه سی اولسا دا آرتیق بوگون مقبول ساییلماییر و عوموم ایشلک بیر قایدا ساییلماییر. مثال: گؤزله اوزووو، گلسه باشیوا(3-8)،باشیوا(1-24،25)، بارماغیوی(2-67)،قوربانووام(2-130)،لای لایووون(2-130).

 2- ایکینجی نورمادان کنار حال  گ  سسینین ایکی سائط آراسینا دوشمه سیدیر کی، بو شرایطده  گ  سسی  ی  سسینه چئوریلمه لیدیر. أسکی یازیلاریمیزدا  گ  یازیلیب  ی  اوخونوردو.  بو دا بیلمییه نلری چاش باش سالیب وبونا گؤره هله ده  گ اشاره سینی بعضی یازیلاردا ساخلانمیش گؤروروک.

  ذوق عشقونک که غمی دنیی و عقبیه دگر

بو كونکل‌ تختنه‌ سلطان‌ دیدیلر گرچكمش‌       

 عشقی‌ یولنده دلبرنک‌ باشنکی‌ قوی‌ حقیییا

کیم که بو یولدا باشنی قویمدی جانفشان دگل     (حقیقی)

 مثالار: منلیگی نی، کیم لیگینی (3-6)، اگر (3-8)، اگیلیب (3-22)، گؤرمه دیگیم (3-22)، بیلمه دیگیم (3-23)، گؤردوگوندن (3-23)، ائشیگی نین (3-26)، گؤندردیگی (3-27)، دئدیگی (3-28)، بشری لیگی، اینسانی لیگی (3-28)، ایگیرمی (3-31)، دئدیگینی (3-31)، نیگرا ن(3-39)، گتیردیگی (3-41)، ائده جه گینی (3-46)، سسسیزلیگه (3-46)، جیگرینه (3-85)، دیگر(3-93).

بو مثالاردا یالنیز جیگر،اگر،مگر،دوکمه کیمی سؤزلر آلینما اولدوقلاری اوچون مباحثه دوغورا بیلر. منیم فیکریمجه بوناردا دا گ سسین موقعیی بیزی اونو ی سسینه چئویرمه ییمیزه ایمکان وئیریر.

3- سؤزده گلن  ق  سسی  دانیشیق تلفوظه اویغون  خ  ایله یازیلماسی. بو حالین دا کلاسیک عنعنه سی اولوب و کلاسیک اثرلریمیزده  ده بئله حالا راستلاشماق مومکوندور.

 موندن آیروخ من داخی جوره تحمل قلمزم 

‌گرچه من‌ صد جورایلن‌ اول‌ یاره‌ اقرارایتمشم‌   (حقیقی)

 شاهسن ملک ملاحتده سکا قولار چوق

بری اولدور که واروب مصرده سلطان اولموش                      

 یاقمه جانیم ناله بی اختیارمدن صقن،

دوکمه قانیم آب چشم اشکباریمدن صقن.                                   (فضولی)

                

مثالر: آچیق-آچیخ،  دونوق-دونوخ، اویخو-اویقو، تورپاق-تورپاخ،واخت-واقت ،بوروق-بوروخ، خالق-خالخ.

 بئله سؤزلر لهجه لریمیزین تاثیرینده داها چوخ شعرلریمیزده اوزه چخیرلار.

 4- نورمادان کنار یاییلمیش بیر حال دا ی  سسین  ایندیکی زاماندا اوچونجو شخصه علاوه اولونماسیدیر. بو شکلی داها چوخ تبریز و اونا بنزر شیوه لریمیزده راستلاشیریق. بو حالین عنعنه سی همین شیوه ده یارادان راجی وباشقالاریندا گؤرمک مومکوندور.

فورصت دالینجا گزیری ال یئری تاپسا،

ویران قویاجاق یوردونو ای کوینه یی ساری.

قم- قوصه کیچیک قلبینی گر دویسه سیخیلما،

بو گون ده کئچیر آخیری قملر ده  قوتاری .  (قورتارار)               

اوندا کی چیخار گون یاییلار عالمه بیردن،

اوندا کی،قارا دان یئری صوبح اولجاق آغاری . (آغارار)         (شیدا 3-8)

 5- نورمادان کنار بیر حال دا  دوداق آهنگی یا دا داماق آهنگی رعایت ائتمه مکدیر. بئله حالاردا  دانیشیق دیلینین تاثیرینده یازیدا دا دانیشیق آهنگی داها چوخ رعایت اولونور.

آچوب، دانیشدیقون، گؤزین، چئخوب، اویاندوق، سیزون، چینلیوم، یاتوب، دیسکینمیوم، دینمیوم، شأنوز، شهرتوز، حرمتوز، وریانووی، گئچوب(چورکچی شعری، عدالت کوهیده ن)؛اویانوب، بگنمورم، اگمدون، یازسیدوق، ایینانمیوب، دگشوب، آچئیدی، تاپلئیدی، قالوب، سالوبسان، چیخوب،   اولمویوب، تانیوب، قایغوسینا، توولیوب(هریسدن بیر سس، حق بیگی).

 6- نورمادان کنار بیر حال دا فونتیک حادثه لرین یازییا تاثیریدیر. فونتیک حادثه لر دانیشیق دیلی اوچون سجیه ویدیر و یازیدا اولمامالیدیر. فونتیک حادثه لرینی داها چوخ  بیر سسین باشقا سسه چئوریلمه سی ، سسلرین یئر ده ییشمه سی ، سسین أولکی یا سونراکی سسه دؤنمه سی، بیر سسین یا هجانین دوشمه سی  و سایر ده  گؤروروک . مثلن: مچیدی(1-12)،گومبز(1-12)، بیر دلیلی ده بو(دور) کی (1-12)، دسمالا(1-26)، دسبندله دی (2-23)، کتدی (1-32)، کت لی(1-34) ، اولارین (1-35) ، اویخویا (1-49)، ایستادیر (1-50)، چابالیر(1-50)، توپراق (1-60)، اولو (ر سس دوشمه سی 3-8)، چیخاریب (1-26)، پیسدیک (2-66)، بویاقلی (2-80)، بوینوزادیر (1-23)، بویورورسوز(3-25).

  ادبی دیل غیرنورماتیک حالا ضد اولان بیر وارلیق دئییل. جمعییتده هر زامان دیلین موختلیف واریانتلاری مؤوجود اولور. بئله حال عکسینه دیلین گئنیش قابیلیت و داها چئویک اولماسینی گؤستریر. آنجاق بئله موختلیفلیکده ن یالنیز ادبی دیلین بدیعی اوسلوبوندا استفاده ائتمک دیله بویا وئریر. بونون اوچون بدیعی دیلین شفاهی تظاهرونده دیلی باشقا حالارلا قاریشدیرماق  اونا اوسلوبی گؤزه للیک بخش ائدیر. آنجاق خاطیرلاتماق لازیمدیر کی، قرافیک و فونتیک نورما بیر تاریخی پروسه دیر کی، اونون نتیجه سینده شخصیلیک و عومومیلیک قارشی قارشیا دورور.               

 بو یارینین آردی "آذری" درگیسینده نشر اولونموشدور. ماراقلانانلار اورایا موراجیعت ائده بیلرلر.

 

         

+ نوشته شده در  سه شنبه یکم آبان 1386ساعت 21:38  توسط Firuz   | 

 

يازيياقدرکي دؤور ياديگاري

 

بيزه 15-نجي عصرده يازييا آلينميش نۆسخه شکلينده چاتان «کيتاب دده قورقود» آبيدسي يازيياقدرکي دؤورون ديل اؤرنه ييدير. گؤرکملي قورقودشوناس حميد آراسلي يازيردي: «اوغوز قبيله لرينين آذربايجانا گلدييي عصرلرين[1] تاريخي حاديثه لري ايله سسله شن مۆختليف داستانلار 11 عصرده بيزه معلوم اولمايان بير شخص طرفيندن يازييا کؤچورولموشدور کي، ايندي «کيتاب دده قورقود» آدي ايله مشهوردور. بو داستانلار آذربايجان شيفاهي خالق أدبياتينين ده يرلي نومونه لري اولدوغو کيمي، آذربايجان يازيلي أدبياتينين دا قديم نومونه سي کيمي بؤيوک أهميته ماليکدير»[2]. بو فيکير ايکي باخيمدان قيمتليدير: 1- أثرين 11 عصرده يازييا آلينماسي سؤيلنير (يعني  بيزه چاتان 15-نجي عصر نوسخه سي 11-نجي عصرده يازييا آلينميش نوسخه دن کؤچورولموشدور).  2- أثر هم ده يازيلي أدبيات فاکتي کيمي قيمتلنديريلير، بونو او معنادا گؤتورمک گرکدير کي،يازييا آلينديغي اۆچون يازيدا ياشاماغا باشلايير و اوندا مۆعيين تاريخي دؤورو قاورامالي اولوروق.

دئملي، أصلينده آذربايجان ديلينين يازيلي دؤورونو 11-نجي  عصردن باشلاماليييق. أليميزه آنجاق 15-نجي عصر نۆسخه سي گلدييي اۆچون آبيدني شرطي قبول ائتديييميز ( 13 عصرده موقايسه ده) يازيياقدرکي دؤورون فاکتي کيمي نظره آليريق. حميد آراسلي آبيدنين 11-نجي عصرده يازييا آلينديغيني دئيير، آنجاق نيه أساسلانديغيني گؤسترمير. 1985 و 1986 ايللرده موختليف مولليفلر طرفيندن درسدن نۆسخه سينين سون صحيفه سينده «تمت» (بيتدي) سؤزوندن سونراکي ناخيش- بوتالارين آراسيندا آلت-آلتا  6-6-4  رقملري اوخوندو[3]- بو ، اويغور يازي اوصولو ايله أثرين يازييا کؤچورولمه تاريخي اولمالي ايدي. ميلادي تاريخده 1074 –نجو ايل آلينير.آيدين اولور کي، مرحوم حميد آراسلي همين تاريخي گؤروبموش کي، محض 11-نجي عصرين اوستونده دايانيب (آنجاق گؤرونور، شخصييته ستايش خوفو جانيندان چيخماميش تدقيقاتچي ديقتي چکمه مک اۆچون عومومي سؤزله کيفايتلنميشدير). 15-نجي عصر نوسخه سينين ايلک يازيلميش اولماديغيني، 11-نجي عصر يازيليشينين شوبهه سيزليييني نظره چاتديرماق اۆچون ديقتي بير تاريخي منبعه يؤنلديرم. ابوبکر عبداله بن آيبک الدواداري «دره التجان» أثرينده چينگيرخان تاريخي ايله باغلي 1229-نجو ايل حادثه لريندن دانيشارکن يازير: «... بو کيتابين اونلار يانيندا بؤيوک بير حؤرمتي واردير. نئجه کي، اوغوز تورکلرينين يانيندا «اوغوزنامه» دئنيلن بير کيتاب واردير کي، ألدن أله دولانديريرلار»[4] (تأکيد مندندير.ح.ت.). گؤروندويو کيمي، بو «اوغوزنامه» 13 عصرين أوللرينده کيتاب حاليندادير، ألدن-أله گزير،يعني شيفاهي شکيلده آغيزدان-آغيزا دولانمير، محض ألدن- أله دولانديريلير، گزديريلير. بير داها تکرار ائديرم: دئملي 13-نجو عصرين أوللرينده «دده قورقود»-ون يازيلي نۆسخه سي وار ايميش.

«دده قورقود»ديلينين أساس لوغت فوندو آذربايجان ميللي ديلينين أساس لوغت فوندو ايله أساسن اويغوندور. آبيدنين ديليندکي يوزلرله سؤز اؤز لوغتي معناسي، فونئتيک-تلفوظ خصوصيتي، مورفولوژي قورولوشو ايله نه اينکي، عوموميتله ميللي ديل دؤورونه ، ميللي ديلين باشلانغيج مرحله- سينه اويغون گلير ، حتا بۇگۆنکو آذربايجان ديلينده ده عينن قالير. همين سؤزلر لکسيک- مورفولوژي تشککولو ايله مۆعاصير آذربايجان ديليندکي نيطق حيصه لرينين علامتلرينه جاواب وئرير. ايسيم- آنا،آغاج، بک،دوه،آت، قويون، قوچ، يئر، گون،ايپک،اوتاق،کؤکس،خان،بويروق، اوغول، قيز،ائو، بوي، سؤز، باش،آغيز،ساچ،قاش،أل،ياي،آلما،گؤل،سو، آلقيش...؛ صيفت- آغ،قارا،آل،گؤزل، اوزون،آلچاق،آج، يالينجاق،قوشا،دار، يوگرک،بوز، ياخشي...؛ ساي- بير،ايکي،اون،اوتوز،قيرق...؛ عوضليک-من، سن، بيز، بو، کيمي، نه...؛ فعل-بيلمک،قارغاماق،چاغيرماق،گلمک،دئمک،آلماق، اولماق،ائله مک،گؤرمک،گولمک،ساغماق،وئرمک،دؤندرمک، دۆشمک، صافلاشماق، گووه نمک،سئوينمک، اؤلدورمک، سئچيلن، قويولان، ياتان، دگنده،دوشمه- يينجه...؛ ظرف- يومرو-يومرو،بيلدير-بيلدير،گئرو،بري، آنماز (صيفت-ظرف) ...؛ کؤمکچي نيطق حيصه لري- گرک، مکر بير (أدات)، کي،دخي،مي (سوال أداتي)... حتا مۆعاصير ديليميز اۆچون يازيلميش فاکتلاردان سوبستانتيولشمه و آتريبوتيولشمه فاکتلاري گئنيش چئورده موشاهيده اولونور.آتريبوتيولشميه نومونه:قيزيل ايسمي تعيين مووقعينده   قيزيل اوتاق ؛ قايا ايسمي تعيين کيمي قايا تاغ و س. سوبستانتيولشميه نومونه: آغلي ، قارالي سئچن (سئچيلن) چاغدا، سلوي بويلوم ، قارا ساچلوم و س. يکيت (ايگيت) سؤزو عينن بۇگۆنکو کيمي هم شخص، هم ده کيفيت مقاملاريندا ايشلنير.

بئله سؤزلري اوردان-بوردان، معلومات پرنسيپي ايله ، دئديييميزي قصدن ثوبوت اۆچون سئچيب وئريريک، أثرين ديلي محض بو ماتئريالدان تشکول تاپير. اکي متن پارچاسينا ديقت يئتيرک: « خانلر خاني خان بايندر ييلده بر کره طوي ايدب، اغوز بکلرين قونقلردي. کنه طوي ايدب، اتدن-ايغردن، دوه دن، بغره، قيوندن قوج قردرمشدي. بر يره آغ اوتاغ ، بر يره قزيل اوتاغ ، بر يره قره اوتاغ قوردرمشدي. «کموک که اوغلي- قزي يوق، قره اوتاغه قوندرک، قره کچه التنه دوشک. قره قيون يخنسندن اوکنه کتورک. يرسه ، يسون.، بمزسه، طورسون – کتسون»، - ديمشدي. «اوغلي اولاني آغ اوتاغه، قيزي اولاني قزل اوتاغه قوندرک. اوغلي- قزي اولمياني الله تعالي قرغايبدر، بز دخي قارغرز ، بللو بيلسون، »- ديمش ايدي. (درسدن نوسخه سي ص.10). بوتون نشرلرده شعر ميصراعلاري ايله وئريلن بو پارچا هم تاريخلييي] هم ده بوگونلويو ايله معجزه دير:

بَرو کل کل، باشُم بَختي، اَوُم تَختي

اودن چقوب يورينده سلوي بويلم!

طُپوغِندَه صارمَشَندَه قره صاچلُم!

قوزلو يايه بَکزَر چاتمه قاشلم!

قوشه بادم صغمين طار اغُزلُم!

کوز الماسنه بکزر ال يکاقلم!  (درسدن ص. 12).

أصلينده بو آلتي ميصراع، آذربايجانين خريطه دن اؤيرنيلمه سي کيمي، بوتون «دده قورقود» ديلينين اؤيره نيلمه سينه بس ائدر: اۆچ آلينما سؤز وار- بخت،تخت،سلوي ؛ بير آرخاييک سؤز ايشلنيب: کوز (پاييز)؛ بير آرخاييک أدات- گيل أمر أداتي؛ بير يئرده يئرليک حال شکيلچيسي يؤنلوک مضمونو بيلديرير- مکاني حاللارين تاريخن بير-بيريني عوض ائتمک خصوصيتينين گؤستريجيسي- طپوغنده ؛ تاريخي اورفوقرافييانين تظاهورو- چقوب ، برو ، باشم ، اوم ، يورينده ، طپوغن ، صاچلم ، اغزلم ، يکاقلم، حقيقتن، بو کيچيک متندکي فاکت بوتؤوو داستانين ديليندکي فرقلرين نسبتيدير و ماراقليدير کي، بورادا اورفوقرافيک فرقلر چوخلوق تشکيل ائتدييي کيمي، بوتؤولوکده داستانين ديليندکي فرقلر ده محض همين جهتدن اوستونلويه ماليکدير.بو دا دئييلدييي کيمي، محض يازي-اورفوقرافيا فاکتيدير. مثلن،چقوب سؤزو ق (خ يئرينه) و –وب (يب يئرينه) شکيلچيسي ايله 1929-نجو ايلده لاتين أليفباسينا کئچيلنه قدر ايشلنيب. بورايا موعيين قدر ده تاريخي فونئتيکا فاکتي علاوه اولونور: کبي (کيمي)، تاغ (داغ)، يکت (ايگيت)، يل (ايل) و س. بۆتون بو فرقلرله ياناشي، همين شعر-متندکي سؤزلر آذربايجان ميللي ديلينين أساس لوغت فوندونا داخيلدير ( کوز و سلوي سؤزلري چيخماغلا – بونلار متندکي 29 سؤزون 7 فايضيني تشکيل ائدير). بئله ليکله، متنين آنلاشيلماسينا مانعچيليک تؤرنمير- مانعچيلييين تؤرنمه سي ايسه مۆعاصير ديله اويغونلوق دئمکدير. بۆتون بو جهتلرله شرطلنن ايفاده کاميلييي، فيکرين وئريلمه سيندکي ظريفليک آذربايجان خالق ديلينين 11-نجي عصردکي سويه سينين نئجه ليييني آيدينلاشديرير: قورولو يايه بنزر چاتمه قاش، قوشه بادام سيغمايان دار آغيز، کوز (پاييز) آلماسينا بنزر آل ياناق ايفاده لري نه اينکي فضولي، واقف مرحله لرينده، حتا 2—نجي عصرين 80-نجي ايللرينده أن کاميل سؤز اوستاسي طرفيندن دئييله بيله جک، ايفاده-تابلولاردير- هله دئييلمه ميش اولسا ايدي، بئله ساده و گؤزل دئييله بيلرديمي- بو، باشقا مسأله دير. «برو کلکل» ظرفليک و خبريندن سونراکي ايفاده-ميصراعلار «سن» مبتداسينين تعيين-ائپيتئتلريندن عيبارت همجنس خيطابلاردير. بو ، چوخ مورکب سينتاکتيک عملياتدير. بئله ائلاستيکليکله ائديليبسه، نادر مورکبليک ده سينتاکسيسين علامتيدير.    

«دده قورقود» ديلي ايله آذربايجان ميللي ديلينين لوغتيندکي فرق موعين اؤلچوده لئکسيک واحيدلرين آرخاييکلشمه سيندن عيبارتدير. آنجاق بو آرخاييکلشمه نين اؤزو ده آذربايجان ديلينين تاريخي تکامولونون ترکيب حيصه سيدير. «دده قورقود»-ون ديلينده فعال ايشلنيب، زامان-زامان آرخاييکلشن همين ميللي لئکسيکون سونراکي مرحله لرده قاضي برهان الدين، نسيمي،کشوري، خطايي کيمي کلاسيکلرين، همچينين «اختيارات القواعد»، «اسرار نامه»، «شهدانامه» و س. کيمي ترجومه-آبيدلرين ديلينده موشاهيده اولونور،آذربايجان ديلينين تاريخي سيستئمينه  داخيل اولوب، لوغت ترکيبيميزين عومومي اينکيشاف پروسئسي ايله باغليدير. «دده قورقود»-ون ديلي اۆچون سجيوي اولان ساغيش (مشهور)، سونوج ، يازي (چؤل)، دامو،اوچماق،تانيق،ببک (بالا)، کندو،شول،دونله (کئجه ايکن)، چري، اسن، سايرو، ايرمک، ساييرماق (اوخوماق)،ايسرماق(ديشلمک)،ايلتمک، تومن(غير موعين ساي)، ياياق(پيادا)، قات (يان،دفعه)، شمدي، اولاشماق، سونماق، آيتماق،آياغ (قدح)، آلپ و س. کيمي اونلارلا سؤز 18-نجي عصره قدرکي آذربايجان أدبي ديلي اۆچون ايشلکدير. داستانين ديليندکي مۆعاصير آرخايزملرين بير قسمي بۇگۆنکو ديالئکتلريميزده قالير کي، بو دا «دده قورقود» لوغتينين واختيله يالنيز أدبي ديل سويه سينده مووجود اولماييب ، هم ده جانلي خالق اونسيتينده ايشلنمه سينين دلالتيدير: بجد، بان، کوز، يخين، گديک، سوچ،آيا (ألين ايچي)،آغيرلاماق، اؤيله (ناهار و واخت)، دوشورمک، اسمارلامق،اولوش/اولوشمک، گووه زلمک، قو (خبر)، اوس، بيلسنجه(اؤزو ايله)،بوزلاماق، ينگ ، دوش و س.

داستانين ديليندکيلردن سونرالار آرخايکلشن لکسيک واحيدلرين بير قيسمي، موختليف آبيده لرده راستلاشسا دا ، اونون اؤز ديلي اۆچون چوخ تيپيکدير: قيتابان، قلاغوز،ارجل،آغبان،آلتونبان (ائو)، قوتلو، ارن، جلاسون، قونت، يوند(آت)، قوات، مره (خطاب مقاميندا أدات)، ابريلمک، بونلاماق، اونارماق، ارقوري، قاضلق (قاضليق آت)، سلقوم، تات اري، اردملي، قولوماق، اورد(يورد)، بوزلاماق،شولن، بزه (يازيق،ميسکين)، گوندر(ديرک،ميزراق)، ايناق، بوسرک و س. بو ائسپيسيفيک ديل ماتئريالي سيراسينا ايديوم،ايفاده و کونستروکسيالاري دا علاوه ائتمک اولار: يوم  ويرمک، اورو  تورماق، قو قيلماق، باغير باسماق، يورويو ويرمک، سيغراق سوردورمک، ياريماسين-يارجيماسين، آغيز- ديلدن گورکلو سلام ويرمک، آغ توزلو قاتي ياي، او اولاماق، قوش-قوشلاماق، قادينم آنا، قره پولاد اوز قليج، آت آياغي کويلوک-اوزان ديلي چويک اولور، قلينجمه طوغرانايم، اوخوما سنجيلايم، توپراق کبي صاورلايم و س.

«دده قورقود»-ون ديليندکي آرخايکلشمه نين بير قيسميني سئمانتيک آرخايکلشمه تشکيل ائدير. يعني داستانين لئکسيکاسينين موعين قيسمي ديلين سونراکي مرحله لرينده ، خصوصيله ميللي ديلده همين أسکي فونئتيکا-مورفولوگيا ايله باشقا لوغتي معنا داشييير: اوخوماق «چاغيرماق»، ميرلاماق «گورولداماق ، هايغيرماق»، هلال «حيات يولداشي،آرواد»، دولت «عاقيل»، قايرماق «قورخماق»، «داريخماق»، دريلمک «ييغيلماق»، «توپلانماق»، قات «يان»، «دفعه»، ببا «آتا»، قبا «بؤيوک»، «برک»، کپنک «ياپينجي»، بانلاماق «أذان وئرمک»، سخت اولماق «پرت اولماق»، اوغور«يول»، ار «کيشي»، ارکمک«قاچماق»، يورتماق«گئتمک» (اينسانا عايد)، آش «يئمک»، «خورک» ،طوي «قوناقليق»، يوروتمک «تانيتماق»، کشي «آدام»، اوغول/اوغلان «اؤولاد»(قيز و اوغلان خايلاغي)، قري «قادين»، بيتمک «يئتيشمک»،(ببکلري بتسون- بالالاري اولسون- يئتيشسين) و س. بئله لئکسيک-سئمانتيک تکامول آذربايجان ديلينين تشکولونده موختليف تورک طايفالارينين ايشتيراکي ايله شرطلنير. تصادوفي دئييل کي، بو سؤزلرين موعين قيسمي مۆعاصير دؤورده باشقا تورک ديللرينده همين قورقود سئمانتيکاسي ايله ايشلنير، مثلن، اينديکي تورکيه تورکجه سينده بابا-آتا ، قاري-قادين،حيات يولداشي،أر-کيشي، کيشي-آدام معنالاريندادير و س.

«دده قورقود»-ون ديليني بير ده اونا گؤره يازيياقدرکي آذربايجان ديلينين نۆمونه سي ساييريق کي، اوندا خالق ديلينين ايلک تشکول مرحله سينين بعضي خصوصيتلري موشاهيده اولونور- بونلار 13-نجو عصردن سونرا ائپيزوديکدير، حتا بعضن نادير حاديثه دير. يازياقدرکي علامتلردن بيري اودور کي، داستانين ديلينده گومکچي نيطق حيصه لري ضعيفدير، باغلاييجي خيلي آزدير، اونون فونکسياسيني ابنتوناسيا يئرينه يئتيرير. بو، آبستراکسيانين آشاغي مرحله سينين خصوصيتيدير. گؤمکچي نيطق حيصه لريندن أن يوکسک آبستراکسيا ايله باغلي اولاني مودال سؤزلردير. تصادوفي دئييل کي، «دده قورقود»-ون ديلينده أن ضعيف گاتئقوريا مودال سؤز قاتيدير. آيري-آيري لکسيک واحيدلر يازيلي دؤوردن سؤزون مورفولوژي ترکيبينه چئوريليب، موستقيل آيريلمير. اۇتانماق فعلينين گؤکو اۇت«آبير،حيا» داستانين ديلينده مۆستقيل ايشلنير، اۇتلو ، اۇتسوز  شکيللري وار. داستانين فرهاد زينالوف و صامت عليزاده طرفيندن نشرينده مشهور «قره پولاد اوز قلينج» ايفاده سيندکي اۆز سؤزو اۇز کيمي وئريلير. بو، بيزجه اؤزونو دوغرولدان اوخونوشدور. أصلينده همين ايفاده علاولي کونستروکسيادان عيبارتدير؛ قره پولاد اوز قلينج. بيرينجي طرفده قره بؤيوک معناسيندادير، ايکينجي طرفده اونون موقابيلي اۇز اۇزون، ايري مضمونو بيلديرير. داستانين ديلينده «داغ» معناسيندا يومري ايشلنمه سي ده قديم، عياني تفکور دؤورونون محصولودور. بيرينجي شخص تکين شخص شکيلچيسي کيمي – بن/ من ايشلنمه سي ايبتيدايليک علامتيدير، بورادا دا نادير فاکت اؤزونو گؤسترير: بن بونک الننه نيه طايق اولوربن طورربن؟[5] (درسدن ص.17).

داستانين ديلينده گئنيش ياييلميش خصوصيتلردن بيري پارالئليزمدير- هم لئکسيک، هم فونئتيک، هم ده مورفولوژي قاتلاردا پارالئلليک وار. مثلن، لکسيک پارالئلليک: وارماق-کتمک، قيزيل-آلتون، ييغماق-درمک، زاريلق ايلمک-آغلاماق، آغلاماق-بوزلاماق، تيخا- باسا ، طوي-دوکون ، يکت- جلاسون ، ساغ-اسن و ساير. بونلار عادي سينونيم سؤزلر اولماييب، همين آندا بير آنلاييشين مورکب سؤز شکلينده ايفاده سينه بنزيير. متنده: ير يکيدک قره طاغ يومرسنجه مالي اولسه، يغر ديرر (درسدن ص.11). تورک منشألي سؤزلرين پارالئللييي ايلکيندير، تورک منشألي ايله عرب-فارس پارالئللييي سونراکي دوزولوب-قوشمانين نتيجه سيدير-آخيرينجي دفعه يازييا آلان مؤوجود تورکديلي مودئله اويفون نورک منشألي سؤزلردن  بيريني، مثلن، 15-نجي عصرده ايشلنن عرب-فارس قارشيليقلاريندان بيري ايله عوض ائتميشدير،بو، هم ده آنلاشماني مۆعاصيرلشديرمک جهديدير. يازي-يابان، پير-قوجا، عقلم-اوصم، تاري-تعالي، آغيرلاماق- عزيزلمک  و ساير. مثلن، اولا بيلر کي، تانري- چلب پارالئلييي ايميش، چلب سؤزونون آرتيق 15-نجي عصرده آرخايکلشمه مئيليني حيس ائدن کؤچوروجو بئله بير تصحيح آپارير: تانري- تعالي ؛ مورفولوژي پارالئلليک: أمر فورماسيندا بيرينجي شخص تکين شکيلچيسي–آيين/آييم، بيرينجي شخص جمعين شخص شکيلچيسي: -آليم/ آييم/آوۇز . گلجک زامان اۆچون –آر/اير  و ساير. فونئتيک پارالئلليک: اوجا/يوجا، ان/ين، يسير/اسير، اير/يهر،  ييه/ ايه و ساير.  بئله مورفونولوژي پارالئلليک  ده وار: کيچيک/کچي ، يانينداغي/ يانينداکي ، غريبلکه/ قريبلغه و ساير.

بو پارالئلليک ايکي شرطله باغلي اولا بيلر: 1- اولا بيلر کي، آذربايجان خالق ديلينين أساسيندا دوران طايفا ديللريندن هئچ بيري هله غاليب گلمه ييب ، هر بيري اؤزونو حيس ائتديرير؛ 2- اولا بيلر کي، بو پارالئللردن بيري 11-9 عصرلرده گلن تورکلرين ديللرينين تأثيريدير، هله قايناييب- برکيمه ييب.

«دده قورقود»-ون ديلي يازياقدرکي دؤورون، بيلاواسيطه ايسه 11 عصرين ديل خصوصيتلرينين تصوورونو وئرير[6]. شوبهه سيز کي، أثرين 15 عصرده آلينميش نوسخه سينده يازيلي دؤورون عکس-صداسي اولمالي ايدي و وار. بو، بيرينجي نؤوبده داستانين ديلينه عرب-فارس سؤزلرينين داخيل ائديلمه سيدير- يقين کي، بو لئکسيکا آرتيق 15 عصر اۆچون آرخايکلشميش تورک منشألي سؤزلرين موقابيلي ايدي.ياخود آنوماستيک واحيدلرده علاوه لر حيس اولونور. مثلن ، مۆقديمه ده  عرب منشألي خصوصي ايسيملرين-ايسلام آنتروپونيمياسينين ايشلنمه سي ، داستاندا ايستانبول آدينين چکيلمه سي (يازييا آلان شخص مؤوجود جغرافي کوورديناتداکي کئچمش آدي مۆعاصير اولدوغو، تانيديغي توپونيم ايله اوتوماتيک عوض ائدير) و ساير.

عيني زاماندا داستانين ديلينده 11 عصردن أول گؤسترن خصوصيتلر ده وار. أوللن ، داستانين قديملييينه عايد ائکسترالينکۇويستيک ايشاره لر بونا ميثالدير. داستانين بيرينجي جومله سي بئله دير: «رسول عليه السلام زماننه يقين بيات بويندن قورقوت اتا ديرلر بر ار قوپدي»- بو، بيرينجي مين ايللييين 7 عصريدير. ألبته، بونو تاريخي فاکت سايماق مومکون دئييل، أن آزي اونا گؤره کي، «دده قورقود» حاديثه لري داها قديملره گئدير (دومرول اوبرازينين قديم ميفولوژي مضمونو ايله باغلي بو کيتابين أوللکي بحثينه باخ). گؤرونور، قهرمانليق داستانيندا بو خصوصيت اولور کي، خالقين تاريخينده سياسي-معنوي دؤنوش نؤقطه لري اوندا عکس اولونور. هم ده آبيده دکي دده قورقوددا کاهن-شامان –پيغمبر علامتلري اولدوغوندان او ، محمد(ص) پيغمبرله علاقه لنديريلير. بو ايفاده 15 عصرده ده علاوه اولونا بيلردي، 11 عصرده ده، إولکي عصرلرده شيفاهي دئييليشده ده. هر حالدا بو حاديثه داستانين 7 عصرده مئيداندا اولدوغونا دلاليت ائدير. اوغوزلارين بول-بول شراب ايشلتمه لري، سرخوشلوغون ائتنيک مراسيم فاکتي کيمي گؤرونمه سي ده سوژئتين ايسلامدان قاباغا گئتدييينه دلالتدير. داستانداکي گوجلو قادين کولتو دا ايسلاملا بير آرايا سيغمير. أثرين ديني- ميفولوژي روحوندا  ايسلان يوخدور، ايسلام اونا آرا-سيرا ياپيشديريلير و همين ياماق يئرلري آيدينجا گؤرونور. باشقا قديم بير عادتين ايزي-اوغلو بوغاجي ديرسه خانا شئيطانلارکن نامردلر بير «دليل» گتيريرلر: « قلقوبني،درسه خان، سنک اوغلک يرندن اورو طوردي، کوکسي کوزل قبا طاغه اوه چقدي. سن وار ايکن اَو اَولدي، قوش قوشلدي.اناسنک ياننه الوب کلدي. ال شرابک ايتسندن الدي، ايجدي. اناسيله صحبت ايلدي، اتاسنه قصد ايلدي». ديرسه خان بو خبره اينانير و اوغلونو اؤلدورمک قرارينا گلير. گؤرونور، داستانين يارانماسي زردوشتلويون حؤکم سوردويو دؤوره عايددير، يا دا زردوشتلوکدن يئني آيريلميشدير. أگر اوغلونون آناسي، باجيسي ايله، أرين قيزي ايله ياشاماق حوقوقونو قانوني سايان بدعت بو محيطه ياد اولسا ايدي، ديرسه خان همين بؤهتانا اينانمازدي و نامردلر ده بئله سيني يوخ ، آيريسيني اۇيدورارديرلار. داستانين سونراکي ايسلاملاشما پروسئسلرينده بو بدعت تصحيحچيلرين نظريندن يايينيب. حتا بو دئتال اونو دا گؤسترير کي، داستان، گؤرونور، داها قديملردن يازييا آلينيبميش، شيفاهي ياشانيشدا ، بو، درحال دۆزلديلملي ايدي. قديملييه عايد حاديثه-فاکتلاري خئيلي آرتيرماق اولار. ديل فاکتلاري دا حاديثه-سوژئت ائلئمئنتلري ايله اوست-اوسته دوشور. مثلن، آنتروپونيملر ايسلامدان قاباقکيدير- بيزيم ايستر مۆحبت، ايسترسه قهرمانليق داستانلاريميزدان هئچ بيرينه بو آد سيستئمي گؤرونمور. نه ايسلام ديني، نه ده عرب-فارس لوغتلري بو آدلارا موداخيله ائتمه ييب : قورقود ، بايندر، اولاش اوغلو سالور قازان، اوروز، سلجوق(سلجک) اوغلو دلي دوندار، قراکونه اوغلو قرابداق، آروز قوجه، قاضلق قوجه، باي بوره، بامسي بيرک، يينک دورو، قوجه اوغلي ساري قلماش، قراجيق چوبان، قبانکون، دميرکوج، امن قوجه اوغلي آلپ ارن، دوخه قوجه اوغلي دلي دومرول، بساط، اوشون قوجه اوغلي سکرک، قانلي قوجه اوغلي قانتورالي، ديرسه خان، بوغاج، قوغان اصلان، قيان، بکل، ارکج، قيلباش، يلانجي اوغلي يالينجوق، بويو اوزون بورله خاتون،باني چيچک،قيصيرجه ينکه، سلجان خاتون، قاريجق، قبا آغاج، ترس اوزامش و ساير.

بيليندييي کيمي، قديم تورک – آذربايجان شعري اۆچون هئجا و آلليتئراسيانين ايکيسي ده باشلانغيجدير. آنجاق تاريخن آلليتئراسيا نيسبتن فعال اولموشدور. «دده قورقود»-دا دا شعر ترزيسينين آلليتئراسيا گؤزو آغيردير. حالبوکي «دده قورقود»-ون يازييا آلينديغي داختدا يازيلميش ماحمود کاشغري «ديوان»-نيندا توپلانان خالق ياراديجيليغي نومونه لرينده هئجا فعالدير، آلليتوراسيا اوپيزوديکدير و دؤردلوکلرده محض هئجانين ترکيب حيصه سيدير، هئجانين ريتمينه خيدمت ائدير. دئملي «دده قورقود» داها قديم شعر تکنولوگيياسي ايله ياراديلميشدير.

«دده قورقود» ديلينين داها قديم دؤورلرين محصولو اولماسينين دلالتي کيمي ايکي سينتاکتيک خصوصيتينه ديقت يئتيرک.

ديقتي ايلک چکن ائتنيک-کولتورولوژي علامتلرله سجيه لنن اينتوناسيا سيتاکسيسينين تميز تورکجليليييدير. «دده قورقود»-ون يازييا آلينديغي واختتا ياخين- 16 عصرين أوللينه عايد بير نثر نومونه- سينين سيتاکتيک اينتوناسيياسي ايله موقايسه : « هر يرده کي، محبت بيناسوني قيوبدور، آثاري محنتدن بير قاپو آنه آچوبدورلار و هر ميدانده کي، دوستليق عالمي دورغوزوبدورلار، بالالار قشوني آنه ملازم ايليوبدورلار. هر کم، حق تعالي آني سور، آنه بلالاره مبتلا ايلر و محنتلره گررفتار ايدر  و ...» (شهدانامه) ؛ « دمور قپو درونده نده کي دمور قپويي ديوب الن التمش طوتام اله کوندرنک اوچنده ار بوکردن قيان سلجک اوغلي دلو دوندار چپار يتدي.  "چال قيلجک اغام قزان يتدم" ديدي.

بونک اردنجه خانم کوره لم کملر يتدي:

اغوز بکلرايله طوندار صاغه دپدي. جلاسون يکتلريله قره بوداق صوله دپدي. قزان کندو دوپه دپدي. تکورايله سوکلي ملکه حواله اولدي. بوکردبني اتدن يره صالدي. آلجه قانن ير اوزرينه دوکدي.صاغ طرفه قره توکن ملکه طوندار قرشو کلدي. قيلجلدي يره صالدي. صول طرفده بوغاجق ملکه قره بداق قرشو کلدي. صنجوبني يره چالدي». - «دده قورقود کيتابي»-نين ديليندن گتيريلميش بو پارچادا (قالان حيصه لرده ده وضعيت بو نيسبتده دير) تورکجه لئکسيکون بۆتؤلوکده 15 عصر آذربايجان ديلينه اويفوندور. بو ، دئييلدييي کيمي، آذربايجان ديلي أساس لوغت فوندونون تشککولونون قديملييي ايله باغليدير. آنجاق ائله لئکسيک- فرازئولوژي نومونلر ده وار کي، آرتيق 15 عصر اۆچون پاسيودير، آرخايزم درجه سينده گؤرونور؛ اونلارين مۆعاصير ديلدکي موقابيللري ايسه ايشلکدير. مثلن، اوستونه ييغناق ايتمک موقابيلينده « أطرافينا توپلاماق» ، قاپوب آلان يئرينه «ضبط ائتمک»، ياخود ساده جه «آلان»، ار بوکردن عوضينه «چيغيردان» ، چاپار (يئتمک) يئرينه «جلد» يئتمک ، دولا دپمک مقاميندا «مرکزه، اورتايا جومماق»، الجه قانن ير يوزنه دوکدي يئرينه آل قانين يئره تؤکدو و يا ساده جه «آل قانين تؤکدو» (أصلينده «يئر اوزه ري»فورماسي آلليتئراسيانين قاليغيدير- أصلي: ير يوزري) 15 عصر ديلي اۆچون داها سجيويدير. عرب-فارس منشألي لئکسيکون ، أوللن ، جۆزيدير، حتا 16-15 عصرلردکي خالق شعريميزين ديلينده اولدوغوندان دا آزدير ، ايکينجي طرفدن ، بونلار آذربايجانليلارين بۇگۆنکو جانلي دانيشيغيندا و أدبي ديلينده مؤوجۇددور؛ حاجت (ديلمک) ، آغزي دعالي ، عيان ، آلله تعالي ، حامله (اولماق)، مدت ، حواله (اولماق). مۆعاصير آذربايجان ديلينده ثابيتلشميش عرب-فارس سؤزلرينين هاميسي 16-13 عصرلرين يازيلي آبيدلرينده ايشلنميشدير. بير حالدا کي، «دده قورقود کيتابي»-نداکي آلينما(عرب-فارس منشألي)سؤزلر مۆعاصير جانلي ديليميزده قالير، بو بير داها تصديقله يير کي، مۆعاصير آذربايجان ديلينين أساس لوغت فوندو همين دؤورده مؤوجود اولموشدور و داستاني 15 عصرده يازييا آلارکن مۆعاصيرلشديرن شخص أجنبي ماتئريالين جانلي اۆنسيته  گيرميش قيسميندن ايستيفاده ائتميشدير. بو، داستانلارين ديل پوئتيکاسينا مۆناسيبدير- داستانين ( و عوموميتله ، خالق ياراديجيليغينين باشقا نومونه لرينين) ديلي هميشه جانلي ديلله سسلشمه ليدير. طبيعي کي، بۆتون دؤورلرده جانلي دانيشيق أدبي ديلدن فرقلي اولاراق أجنبي ماتئريالي گۆجلو سۆزگجدن کئچيريب ، يوزدن-ميندن بيريني قبول ائدير. و 15 عصرده «دده قورقود» داستانيني «کيتاب» آدي ايله يازييا آلان شخص همين پرنسيپي گؤزلميش ، 15 عصرده آذربايجانليلارين جانلي اۆنسيتينده وطنداشلاشميش عرب-فارس سؤزلرينه مۆعين قدر يئر وئرميشدير.آنجاق همين شخص سينتاکسيسه، او سيرادان اينتوناسيا سينتاکسيسينه ده يمميش و يا ده يه بيلمميشدير. «شهدانامه» ايله موقايسه ده داستانيميزين جۆمله لري صاف ميلليلييي ايله سئچيلير:جۆمله لرين دانيشيغيميز داکي،گۆندليک اۆنسيتيميزدکي ييغجامليغي، باغلاييجي واسيطه لرين ميلليلييي اونون اۆستوندن أجنبي روزگار أسمه دييينين شاهيديدير.

« دده قورقود کيتابي »-نداکينا قارشي دوران أجنبي سينتاکتيک اينتوناسيا  16-13 عصرلرين أدبي-يازيلي نثرينده نورماتيو ماهيت قازانميشدي. «کيتاب»-ين اينتوناسيا سينتاکسيسي همين نورمادان کناردا قالير. أدبي ديلين هر بير نورماتيو فاکتينين، طبيعي کي، مۆعين عنعنه سي يارانير. نثر ديليندکي أجنبي سينتاکتيک اينتوناسيا نورماسي دا آذربايجان يازيلي أدبي ديلينين تاريخينده اۇزون زامان داوام ائتدي. «دده قورقود کينتابي»نين اينتوناسيا عنعنه سي ايسه همين مۆدتده خالق شعري ژانرلارينين ديلينده ياشايير. (خالق شعري ژانرلارينين سيتاکسيسي هئچ زامان أجنبي سينتاکتيک تاثيره معروض قالماميشدي).

أجنبي سينتاکتيک اينتوناسيانين تاثيري يازيلي نثرده او درجه قانونيلشير و کوتله ويلشير کي، حتا اورتا عصرلرده يازييا آلينان خالق داستانينين ديلينه ده نۆفۇذ ائدير. مثلن، «شهريار و صنوبر» آذربايجان داستانينين 18 عصرده «شهريار» آدي ايله يازييا آلينميش نۆسخه سينه باخاق. داستانين يازيلي ايمپرويزياسينيندا شعر اؤرنکلري اؤز ميللي اينتوناسياسيني عينن ساخلايير. آنجاق يازييا آلان کيتاب- مۆأليف «أدبيلشديرمه»، يازيلي أدبي نيطقه اويغونلاشديرما اۆچون اونون سينتاکتيک اينتوناسياسينا مۆداخيله ائدير- داستانلارين ديلي اۆچون سجيوي اولان خالق دانيشيق سينتاکسيسيني أجنبي اينتوناسيا تاثيرلي يازيلي نثر مجراسينا سالير. بير نومونه: « سيزدن توقع بودور کي، جمله سيز اونون ايله مصاحبت ايدسوز کي، اونون خاطرينه غباري کدورت يتيشميپه و هميشه سيرين صحبت و مصاحبتينيز ايله خوشحال و خرم اولوب و باعث معرفت و آدميت اولا»( «شهريار»، ترتيبچي: عليار صفرلي، باکي، يازيچي،1987،ص.33). بو کيچيک پارچانين ديليندکي أجنبي لوغت بوللوغو، فارس اضافه لري(غبار کدورت، باعث معرفت، صحبت مصاحبت) عرب مورفولوگياسي (مصاحبت ، آدميت) ، «و»لرين تئزلييي اونو خالق داستانينين ديليندن داها چوخ کلاسيک يازيلي نثر نومونه سينه اوخشادير.

«دده قورقود کيتابي»نين سينتاکسيسي ايله باغلي باشقا بير جهت داستانين سينتاکتيک واحيدلرينين – سؤز بيرلشمه لري و جومله لرينين لئکسيک سيستئمي گؤسترير کي، بو، ياراديليشيندا نثر سينتاکسسي اولماييب؛ ايلکين پوئتيک فورمالارينين سونراکي شکلي دييشمه لري ايله اوندا آز-چوخ نثرلشديرمه ايشي آپاريلميشدير. بونونلا بئله دييشمه عملياتلاري داستانين ديليني ايلکين پوئتيک ماهيتدن «تميزلييه» بيلمميش، باشلانغيجيندا اونون شعر ديلي اولماسينا دلالت ائدن چوخلو فاکتورلار قالميشدير. مۆختليف ناشيرلر بونلاردان بير قيسمسني شعر تکنيکاسي ايله دۆزوب تقديم ائديرلر. آنجاق داستانين نثر کيمي وئريلن حيصه لري ده شعر و يا شعر طلبلريني اؤده ين قيسملرله دولودور. سينتاکتيک واحيدلرين دۆزولوشونده ، پروسوديک تشکيلينده قديم شعر آرخيتئکتونيکاسي اؤزونو گؤسترير.  سؤز بيرلشمه لري و جۆمله لرده آللينئراسيا (سؤز أولينين آهنگي)، قافيه (سؤز سونون آهنگي)، آسسونانس (سؤزون موختليف حيصه لرينين آهنگي) و سينتاکتيک پارالئليزم (ديتم سيمئترياسي) گئنيش يئر توتور. بو علامتلر همين فاکتورلاردير کي، «کيتاب» ناشيرلرينين شعر کيمي دۆزدويو حيصه لر محض اونلارلا سجيه لنير. سينتاکتيک تظاهورلرين هاميسي ريتميک تنفۆسله مۆشاييعت اولونور. ناشيرلرين نثر کيمي وئرييي حيصه لردن فيکريميزي أساسلانديران بير نئچه اؤرنيين اۆستونده داياناق.

« بو حاللري کوردکنده قزانک قره قيمه کوزلري قان ياش طولدي. قان طمرلري قيندي.قره بغري صرصلدي.قوکور آتني اوکچه لدي کافر کيچدکي يولا دوشدي کتدي» (درسدن ص.)- بو، نثر سينتاکسيسي کيمي بير آبزاسدير. آنجاق جۆمله لردکي سؤزلرين فونئتيک باشلانغيجي ، سؤز أولينين سيستئملي هارمونياسي نثر ديلينه محصوص کيفيت دئييل. داستاندا مۆختليف ناشيرلرين آلليتئراسيا شعري کيمي وئردييي پارچالارين پرنسيپي اۆزره بو دا شعردير:

 

بو حاللري کوردکنده

قزانک قره قيمه کوزلري

قان ياش طولدي.

قان طمرلري قيندي.

قره بغري صرصلدي.

قوکور آتني اوکچه لدي

کافر کيچدکي يولا دوشدي،

کتدي  

 

خاليص شعردير. ايلک ميصراعدا آلليتئراسيا يوخدور. آنجاق ايکي ريتميک حيصه دن (4X2) عيبارت 8 هئجالي بير ميصراعدير. آلتي و يئدينجي ميصراعلاردا گؤزلنيلن ق يئرينه ک/گ گلير. آنجاق، أولن، بونلارين اؤزونده گ/ک آللينئراسياسي وار ؛ کافر-کئچديگي/گئچديگي- کتدي/گتدي ؛ ايکينجيسي ، مۆختليف تورک ديللرينده و يا بير تورک ديلينين تاريخينين مۆختليف مرحله لرينده  «ق-ک»،«ک-گ» سس اوبغونلوقلاري اولموشدور (بونو دا اونوتماق اولماز کي، «کافر» سؤزو آلينما اولدوغوندان ، شۆبهه سيز، هانسي قديم تورک سؤزونو عوض ائتميشدير). شعره عايد باشقا جهت: پسيکولوژي گرگينليک، دراماتيزم ميصراع-جۆمله دن ميصراع جۆمله يه آرتير، حتا سون جۆمله نين خبرلري آتين چاپميش ريتميني وئرير، «گتدي» سؤز-ميصراعسين آسوسياسيا- سيني يارادير. دۆزدور، بعضي سينتاکتيک نومونه لرده آلليتئراسيا نيسبتن ضعيفدير، سئيرکدير، آنجاق هر حالدا او، دئييلميشده قولاقلا دۇيولور ، اوخونوشدا گؤزله گؤرونور.

«همان دم ات صالدي. ييل کبي يتدي. يلم کبي ياپشدي. کافرک چکننه بر قيلج اوردي.کيمني کچمني طوغرادي.التي پرمق درکلکي زخم ايرشدردي. قره قاني شورلدي. قره صقري صوقماني طلو قان اولدي. قره باشي بوکلدي بوکلر اولدي.همان دوندي قلعيه قاچدي. يکنک اردندن يتدي. حصار قپوسنه کرمشکن قره پولات اوز قيليجه اکسه سنه ايله چالدي کم باشي طوب کبي يره دوشدي» (درسدن ص.139)- ألبته، بورادا آللينئراسيا سيستئم حاليندا دئييل، آنجاق وار: ييل کبي يتدي، يلم کبي ياپشدي:يکنک يتدي، قره قاني شورلدي، قره صوقماني قان اولدي، قره باشي بوکلدي، قلعيه قاچدي، قره قيليج(هله سؤز ايچيندکي سسلر ده آسونانس شعر ريتمينه خدمت گؤسترير: قره صقري صوقماني سيلسيله سينده ق، «باشي يره دوشدي» بيرلشمه سينده ش و ساير). بو آلليتئراسيا سيستئمينين سئيرکلشديريلمه سي سونراکي نثرلشديرمه ايشيندن گلير. وئرديييميز اؤرنکلرده درسدن و واتيکان نۆسخه لرينين فرقينه ديقت ائدک: بيرينجي ميثالدا درسدندکي قره باغري صارصلدي ميصراعسيندان سونرا واتيکان نۆسخه سينه يورکي اوينادي ميصراعسي آرتيريلير. علاوه أولکي ميصراعيا منطيقجه گۆجلو باغليدير،آنجاق آلليتئراسيا پرنسيپي پوزولموشدور. ياخود ايکينجي ميثالدا قره قاني شورلدي جۆمله-ميصراعسيندا واتيکان نۆسخه سيني کؤچورن کاتيب قوينو دولدي سؤزلريني آرتيرير- آلليتئراسيا اؤلچوسو ساخلانيلير. دئملي، کؤچورنلر مۆختليف سوييه ده آرتيرما- أکسيلتمه لر ائديرلر.

باشقا بير ميثال: « اراغندان يقينندن کلشدلر. کزلو يقا طتوبن ييلشدلر. طتلو دماغ ويروبن صورشدلر . اغ بوز اتلر بينوبن يورتشدلر. بک باباسي ياننه ايرشدلر» (قانلي قوجه اوغلي .ص.). أولن، جۆمله- لرين سونو قافيه ليدير: کلش، ييلش، صورش، يورتش، ايرش (حتا 3-نجو، 4-نجو خبرلر قالين سايطلردير ، 5-نجي ايسه 1-نجي و 2-نجي کيمي اينجه سايطله گلير). بو ايسه ميصراع دئمکدير؛ جۆمله-ميصراعلارين هر بيرينده ايلک و سون تاکتلار 4 هئجاليدير: اراغندن ... کلشدلر ، کزلو يقا... ييلشدلر و س. آراليقداکي سؤزلر گاه دؤرد (يقينندن) ، گاه اۆچ (ويروبن) هئجاليدير. بو حالدا ايلک ميصراع اؤرنک اولماليدير-سؤزلرين مورفولوژي قليبي اويغوندور: اراغ-ين-دان، يا-قين-ين-دان. دئملي، دييشيکليک سونراکيلاردا گئديب. معلومدور کي، تورکجه لرين و بيلاواسيطه «کيتاب»-ين اؤزونده –ايبان فعلي باغلاماسي هم ده – ايباني شکلينده ايشلنير. نهايت، سونونجو ميصراعدا حال شکيلچيسي اولموش کي، سازلا اوخونوشدا اوزان اونو ايکينجي تکتين اۆستونده دئميشدير. بئله ليکله، هر ميصراعسي 4 هئجالي 3 تاکتدان عيبارت شعر:

اراغندان / يقينندن / کلشدلر.

کزلو يقا / طتوبن / ييلشدلر.

طتلو دماغ / ويروبن / صورشدلر .

اغ بوز اتلر / بينوبن / يورتشدلر.

بک باباسي/ ياننه / ايرشدلر.          

   

بعضن آيدين گؤرونن ائلئمئنتار پوزغونتولارا تصادۆف اولونور. آتاسي قازان بيه اۇروز دئيير:

آ بک بابا ! دوجه بويومش سن کوشکجه عقلک يق !

دپه جه بويمش سن طاريجه بينک يق ! هنري اوغول اتادنمي کورر اوکره نر يوخسه اتالر اوغلدنمي اوکره نور؟ (درسدن ص. ).

مۆقايسيه ديقت وئرک: اوغول اتادنمي کورر اوکره نر يوخسه اتالر اوغلدنمي اوکره نور. بيرينجي حالدا، اوغول-آتا قارشيليغيندا سوبيئکتلر تک به تک گؤتورولور. ايکينجي حالدا طرفلرين نيسبتي پوزولور: آتالار-اوغول. حالبوکي اولمالي ايدي:آتا-اوغول. دئملي، کؤچورن متنين شعر، يا نثر اولماسينين فرقينه وارماييب. شعرسيز-نثرسيز ، بو ، عادي منطيقجه ده يانليشدير(هله بو بيزه چاتان ايش نئچه نجي کؤچوره نيندير؟ يقين أولکي کؤچوره نلرده فرقلر آز اولوب). متنين لينقوو-پوئتيک تحليلي گؤسترير کي، آ بک بابا خيطاب کيمي، هنري سؤزو منطيقي وۇرغو ايله شغرين وزنيندن کنارا چيخاريلير. و هئجالار تخمينن بئله نيظاملاشير:

   

آ بک بابا !

دوجه بويومش سن ،

کوشکجه عقلک يق .

دپه جه بويمش سن ،

طاريجه بينک يق.

هنري

اوغول اتادنمي کورر اوکره نر-  6-5= 11

يوخسه اتالر اوغلدنمي اوکره نور-  6-5 = 11

 

دئييلنلر تصديق ائدير کي؛1)بو نثر سينتاکسيسي دئييل. سينتاکسيسين لئکسيک- پروسوديک خصوصيتلرينين کومپلکس حاليندا شعرله ياراديلميشدير.  2) «دده قورقود» سينتاکسيسينين أجنبي تأثيره دۆشمه سينين بير سببي ده اودور کي، بو سينتاک-سيس شعر تئکنيکاسي اۆزره قورولموشدور-أجنبي تأثير هميشه ميللي شعريميزين لئکسيکاسينا عايد اولموشدور ؛ 3) آلليتئراسيا و هئجا وزني تورکجه شعرده عيني درجه ده باشلانغيجدير؛ 4) «دده قورقود کيتابي»  15عصرده يازييا حؤکمن باشقا – داها قديم بير نۆسخه دن کؤچورولوب . أگر او ، 15 يوزيلليکده ايلک دفعه يازييا آلينسا ايدي أن آزي«شهدانامه»-نين ديلي کيمي رئداکته اولوناردي.

« دده قورقود»ون آغيزدا ياشاماماسينين أساس سببي ، گؤرونور، خصوصي ايفاچي اوزان نسلينين کسيلمه سيدير. بو گۆن قيرقيز- لارين «ماناس» داستانيني هر آشيق دئيه بيلمير، اونو ماناسچي آدلانان خصوصي آشيقلار ، ايفا ائديرلر- بونلار شامان طبيعتلي آداملاردير، ايفا زاماني أطرافدان تجريد اولونور، خصوصي حالا گيرير و جيلدلرله متني گۆنلرله أزبر دئييرلر (آوازلا اوخويورلار). و ماناسچيليق ايرثن کئچير، اونو ديناستيادا نؤوبتي نسيلدن کيمسه بيري قبول ائدير. دئملي، بيزده خصوصي قورقودچولار اولوبلار، نسيللري کسيليب ، داستانين آغيزدا دئييلمه سي دايانيب. داستانين محض خصوصي آداملار طرفيندن ايفا اولونماسي ابن آيبکين بو سؤزلريندن ده آيدين اولور-ر«دده قورقود» بويلاريني – ناغيللاريني نظرده توتان مۆأليف يازير: « بو ناغيللار اوغوزلار ايچينده عاغيللي، بيليگلي کيمسه لر أزبرلر و قوپوزلاريني چالاراق سؤيلرلر»[7] (کورسيو مندندير. ت.ح.). بورادا ايکي جهت ديقتي چکير: 1- بو ناغيللاري عاغيللي، بيليگلي آداملار سؤيلرميشلر–دئملي، بونو هر آشيق اوخويا بيلميرميش، همين عاغيللي، بيليگلي ساييلان آداملار محض قورقودچولار ايميش ؛ 2-همين کيمسه بر بو ناغيللاري أزبرلييب سؤيلرميشلر - ناغيلي أزبرله مک نه دئمکدير ، دئملي ، «دده قورقود» حقيقتن اۇجدانتوتما شعر ايميش.

«دده قورقود» ديلينين ياش فاکتورونو[8] رئاليست قاوراماق اۆچون عوموم تورک مخرجيني نظره آلماق، باشقا قديم تورکديللي آبيده لرله مۆقايسه- لر آپارماق مۆهوم سؤيکنه جکدير. 8-6 عصرلره عايد اورخون-يئنيسئي آبيده لرينين ديلي ايله، خصوصن لئکسيکاسي ايله مۆقايسه «دده قورقود»-ون ديليني يوخاريدا دئييلن حۆقوقدا قاوراماغا ايمکان وئرير، ايلک اورتا عصرلرده آذربايجانجاني خالق ديلي فاکتي کيمي قبول ائتميه حاق قازانديرير.      

 

پروفئسور توفيق حاجييئف

فيلولوگيا علملري دوکتورو

باکي دؤولت اونيوئرسيته سي

تورکولوگيا شعبه سينين مۆديري



[1] . اوغوزلارین آذربایجانا گلدییی دوور دئییه موللفین 12-10 عصرلری گؤتورمه سی تاریخشوناسلیغین سهو قناعتی ایله باغلیدیر.

[2] . آذربایجان أدبیاتی تاریخی – باکی، 1960 ، 1-نجی جیلد، ص. 50

[3] . جمشیدوف ش.، متنشوناسلیق آراشدیرما « کیتاب دده قورقود» آوتورئفرات دوکنورلوق دیسئرتاسییاسی- باکی، 1985،ص.45 ؛ حاجییئف توفیق ، رفاهی علمداری فیروز،«دده قورقوو»-ون سون صحبفه سی حاققیندا- «أدبیات و اینجه صنعت قزئتی» ، 1986 ، آپریل 4

[4] . ائرگین محرم، دده قورقود ، آنکارا ، 1964 ، ص. 36

[5] . اورتا عصرلر آذربایجان یازیلی آبیدلرینین دیلینده بئله ایشلنمه ، بیزجه، اورتا آسیا تورکجه لرینین ائسپانسیاسی اولمالیدیر. «دده قورقود»داکی ایسه آذربایجان دیلینین اؤز تاریخی تکامولو ایله باغلیدیر. تصادوفی دئییل کی، سیستئم تشکیل ائتمیر، بو مقامدا دا ظعر تکنولوگیاسینین طلبی ایله قورونور.

[6] . ألبته، اولا بیلر کی، 11 عصر یازیلیشی داستانین ایلک یازییا آلینماسی دئییل. آنجاق 11 عصرده یازییا کؤچورولمه سی اؤزونو تامامیله دوغرولدور. بو، تورک رئنئسانسینین باشلانغیجیدیر. تصادوفی دئییل کی، 11 عصرین محض 70-نجی ایللری ایلک اورتا عصرلرله قووۇشاغین أن مونومئنتال ایکی آبیده سینین- محمود کاشغرینین «دیوان الغت ترک» و یوسوف بالاساغونلونون « قوتادغو بیلیک» أثرلرینین یاراندیغی اونیلیکدیر. او دؤور اویغور مدنیتی سورعتله آرتیردی، اویغور ألیفباسی گئنیش فعالیتده ایدی. دئملی، 466 رقمینین اویغور یازی اوسولو ایله آلت-آلتا یازیلماسی دا تصادوفی دئییل. 

[7] . محرم ائرگین، گؤستریلن أثری ، ص. 36

 

[8] «دده قورقود» حادیثه لرینین یاشی حاققیندا اوریژینال معلومات اۆچون باخ: آنار ، دده قورقود دۆنیاسی؛ دۆنیا بیر پنجره دیر، باکی، گنجلیک، 1986،ص. 217-125

گؤرکملی تورک تاریخچیسی زکی ولیدی توغان داستانداکی حادیثه لری ائرادان أول 7 عصرده آذربایجاندا حاکمیتده اولموش ساکلار و اونلارین حؤکمدارلاری ایله باغلی گؤرور- مۆألیفین فیکرینجه ، ساکلارین ترکیبینده اوغوز ، قانیقلی ، اویغور، خالاج، کارلوک طایفالاری اولوب.  باخ: زکی ولیدی توغان، اوغوز داستانی، استانبول، 1983، ص. 146-145

+ نوشته شده در  یکشنبه نهم مهر 1385ساعت 8:8  توسط Firuz   | 

DÜNYADA TÜRK DILI

Sosyo-Politik Bir Yaklaşim

 

Doç. Dr. Timur Kocaoglu

 

Bugünkü konusmamin üstbasligi Dünyada Türk Dili ise de, altbasligini Sosyo-Politik Bir Yaklasim diye adlandirdim. Konusmamda bugün dünyada Türk dilinin çesitli kollarinin tam sayisi, nerelerde ve sayica kaç kisi tarafindan konusuldugu hakkinda ansiklopedik ve istatistik bilgiler vermek amacinda degilim. Ben burada hem kullanmakta oldugumuz bazi tartismali terimler üzerinde durmak, hemde dünyadaki Türk dilinin çesitli kollarinin bugünkü durumuna onlarin tarihi gelisimlerini de gözönünde bulundurarak sosyo-politik açidan yaklasmak istiyorum. Benim burada vurgulamak istedigim tez sudur: tarih boyunca oldugu gibi bugün de Türk dilinin çesitli kollarininortaya çikislari, varliklarini sürdürmeleri, bazilarinin yazi dili durumuna gelmeleri gibi dilbilim olaylari aslinda o yörelerdeki Türk topluluklarinin sosyo-politik gelismeleriyle simsiki bagli olagelmistir. Bu konusmamda böyle gelismeleri sizlerle tartismaya açarken, ancak bir kaç örnekle yetinecegimi, Türk dilinin geçmisteki ve bugünkü bütün kollarini içine alan genis boyutlu bir arastirma raporu sunmayacagimi da önceden belirteyim.

Ilk Türk dilcisi ve ayni zamanda ilk Türkolog sayilan Kasgarli Mahmud 11. yüzyildaki Türk boylari hakkinda bilgi verirken, "Türkler aslinda 20 kabiledirler ve her kabilenin de çok sayida dallari vardir ki, onlarin sayisini ancak Allah bilir" der. Kasgarli Mahmud'un 11. yüzyildaki Türk boy adlarindan bazilari bugün de ayni adla yasarken (Kirgiz, Tatar, Baskirt gibi), bazi adlar ise yalniz bugünkü boylarin tarihi boy grubu adi olarak hatirlaniyor (Oguz, Kipçak, Karluk gibi). Bazi boy adlari ise, çoktan tarih sahnesinden çekilmisler (Peçenek, Basmil, Yemek gibi). Kasgarli Mahmud'un saydigi Türk boy adlarinin bir çogu da 8. yüzyildaki Orhun yazitlarinda geçmekteydi. Kasgarli Mahmud Türk boylarinin dil özelliklerinden bir bölümü hakkinda da Divan'inda iyi bir dilci dikkati ile bize bilgi aktariyor.

Kasgarli Mahmud'dan tam 8 yüzyil sonra 19. yüzyil sonlarinda Alman asilli Rus Türkologu Wilhelm Radloff Türk lehçeleri Edebiyatindan örnekler serisi antolojilerinde özellikle Güney Sibirya ve Altay bölgesindeki çok sayida Türk boylarinin agizlarindan derlenmis halk edebiyati örneklerine, 4 ciltlik Türk Agizlari (Diyalektleri) Sözlügü'nde de onlarin sözvarligina yer vermistir (Koybal, Kaçin, çulim, Soyon, Altay-Kiji gibi).

Görüldügü gibi, Türk boylari ve onlarin konusma dillerinin sayisi tarih boyunca tam olarak tesbit edilemeyecek kadar çok oldugu gibi, bugün de çoktur. Türkoloji çalismalarinin bugünkü düzeyinde bile, biz Türk dilinin bütün kollari ve onlarin alt-kollarini hepimizi tatmin edecek yeterlikte ayirdederek topluca siralama imkan ve bilgisine sahip degiliz.

Türkiye'de sikça kullanilan Türk lehçeleri teriminin tam anlami benim için o kadar açik ve belirgin degil. 9Astelik, Türk lehçeleri dedigimiz zaman bugün dünyanin çesitli yörelerinde yasayan ve genel bir Türk dilinin kollarindan birini kullandigi varsayilan topluluklarin konusma ve yazi dillerinden hangilerini bu Türk lehçeleri terimi içinde toplayacagimizi da yüzde yüz kesinlikle bilmedigimi burada itiraf etmeliyim. Buyüzden, konusmamin basinda genel olarak Türk dili, Türk lehçeleri, Türk siveleri, Türk agizlari, Türk dilinin kollari terimlerinden ne anlasildigini yine bir kez sizlerle tartismak istiyorum.

Türkçe ve Türk dili terimleri bizde, yani Türkiye'de, biri dar, ikincisi genis olmak üzere iki ayri anlamda kullaniliyor. Dar anlamda bugün Türkiye'deki konusma ve yazi dilini Türkçe ve Türk dili diye adlandiriyoruz. Genis anlamda ise, Türkiye'deki Türk dili ile birlikte yeryüzündeki baska Türk konusma ve yazi dillerini de topluca Türkçe ve Türk dili diye karsiliyoruz.

Resit Rahmeti Arat Türk dilinin kollarini siniflandirmada lehçe ve sive terimlerini kullandi. çuvasça ve Yakutçayi Türk dilinin lehçeleri ve geri kalan Türk dil kollarini ise Türk dilinin siveleri diye ikiye ayirdi. Hocamiz Muharrem Ergin bu siniflandirmaya bagli kalirken, Saadet çagatay Türk dilinin bütün kollari için yalniz lehçe terimini kullandi. Türkiye'deki baska Türkologlar ya lehçe terimini yegleyerek "Türk Lehçeleri" sözünü veya sive terimine bagli kalarak "Türk DEiveleri" sözünü kullaniyorlar. Talat Tekin ise, batidaki Türkologlara uyarak "Türk dilleri" terimi üstünde israr etmektedir. Tekin ayrica, çuvasçayi Türk dillerinden ayirarak, "çuvas-Türk Dilleri" diye bir siniflandirmaya gidiyor.

Eski Sovyetler Birligi'nde Türk dilinin kollari için "Türk dilleri" terimi kullanilmişti, bu gelenek SSCB dagildiktan sonra da bagimsizliklarina kavusan Türk cumhuriyetleri ile Rusya Federasyonu içinde yasayan Türk boylari tarafindan da artik benimsendiginden, onlar "Türk dilleri" veya "Türki diller" terimlerini sürdürüyorlar. Degisik Türk yazi dillerinde agiz (yani dialekt) karsiligi olarak ise, çogunlukla lehçe, az olarak ise sive terimine basvuruluyor. Bu "dil" ve "lehçe" terimlerinin Türkiye'de ve Türkiye disinda birbirinden farkli anlamlarda kullanimlari dolayisiyle Türkiyeli dilciler ile eski Sovyet sisteminde yetismis dilciler arasinda zaman zaman tatli tartismalar ve anlasmazliklar çikiyor. Eski SSCB'indeki Türk boylarinin temsilcisi dilciler bazen biraz alingan bir tavirla "Siz bizim dilimizi küçümsiyerek lehçe (yani agiz) durumuna düsürüyorsunuz!" diye üzüntülerini dile getiriyorlar.

Tabii ki, burada biraz onlarin ve biraz da bizim karsilikli kabahatimiz var. Biz Türkiye'de kendi konusma ve yazi dilimiz için çekinmeden sadece "dil" terimini kullanirken, disarda da Türkiye Türkçesini "Türk dili" (Turkish language) diye tanistiriyoruz. Ancak, bir Azeri, bir özbek veya bir Tatar kendi ana dili için "Azeri dili", "özbek dili" veya "Tatar dili" terimine basvurdu mu, aceleyle atilarak, "Yok, bu yanlistir, Azeri dili yok, Azeri Türk lehçesi var!" diye israr ediyoruz. Bu ise, ister istemez Türkiye disindaki Türk boylarinin arasinda bizim biraz "üstünlük" tasar-ladigimiz kanisini yayginlastiriyor. Sanki, bizimkisi "Türk dili"de, onlarinki "bizim birer lehçemiz" gibi!

Hele sive terimini "lehçe"anlaminda tamamen birakmamiz gerektigi görüsündeyim. Bizde de "sive"nin ikinci anlami agiz veya aksandir: Istanbul sivesi (yani Istanbul aksani), Laz sivesi, Külhanbeyi sivesiyle gibi. Türk boylarinin çogu da kendi anadillerinde sive terimini agiz (diyalekt) anlaminda kullaniyorlar.

Lehçe terimi eskiden bazi Türk yazi dillerinde bizim bugün anladigimiz "Türk dilinin kollari" anlaminda kullanilmisti. Mesela, özbek dilcilerinden Abdurrauf Fitrat 1920 sonlarindaki eserlerinde "sive" ve "tarmak" (yani kol, dal) terimlerini kullandi: "Bizning tilimiz yalpi Türk tilining kuç bir tarmagidir." (Bizim Dilimiz genel Türk dilinin genis bir koludur). Ancak, Fitrat gibi suurlu dil bilginleri ve aydinlarinin 1937-1940 yillari arasinda öldürülmesinden sonra, Sovyetler Birligi'nin baska yerlerinde oldugu gibi özbekistan'da da "Türk dilleri" veya "Türki diller" terimleri yerlesti.

Ben bu konusmamda su "lehçe" kelimesi dünyadaki bütün Türk boylari tarafindan anlasilan ortak bir terime dönüsene kadar, 'Türk lehçeleri" terimi yerine, "Türk dilinin kollari" terimini kullanmanin daha dogru olacagi görüsündeyim. Bunun yaninda çesitli Türk yazi (yani edebi) dillerini de vurgulamak için de, Türkiye Türkçesi için 'Türk yazi dili", baskalar için "özbek yazi dili", "Kazak yazi dili", "çuvas yazi dili" diye "yazi dili" (veya "edebi dil") terimini, yeri gelince de kisaca Türkçe, Azerice, Tatarca, Uygurca adlarini kullanabiliriz.

Bizdeki gibi "dil, lehçe, agiz" olarak üçlü siniflandirma birçok yabanci dil ve Türk dilinin baska kollarinda yok. Onlarda yalniz "dil ve agiz (yani lehçe)" "language and dialect" ikili siniflandirma vardir.

Bu "dil mi, lehçe mi" tartismasini simdilik burada birakarak, genel olarak modern dilbilimde de "dil ve agiz" konusunun oldukça tartismali ve karmasik oldugunu, dil ile agiz arasindaki ayrimin her zaman o kadar da iyi yapilamadigini hatirlatmak isterim. Günümüz Amerikali dilbilimcilerinden Noam Chomsky "Dil Hakkinda Bilgi: Onun Tabiati, Kökeni ve Kullanilisi" adli çalismasinda, dil ile agiz arasindaki ayirimin aslinda sosyo-politik bir olgu olduguna isaret ederken, Max Weinreich adli dilciye atfedilen asagidaki espiriyi hatirlatir: "Bir dil ordu ve deniz kuvvetlerine sahip bir agizdir!" Biz burada bu cümledeki kelimelerin sirasini biraz degistirerek, anlamini daha da belirginlestirebiliriz: "Bir agiz orduya sahip oldugu zaman dil olur!" Chomsky ayni eserinde dilin sosyo-politik boyutuna deginerek, "Biz çincede n bir dil olarak sözederiz, halbuki çesitli çin agizlari birbirinden Roman dilleriç kadar apayridirlar. Biz Alman ve Hollanda dillerinden apayri iki dil olarak sözederiz, halbuki Almancanin bazi agizlari Hollandacaya yakindir ve Almancaya anlasilmayacak derecede uzaktir." der.

Chomsky dil ve agiz arasindaki ayirimin temelde sosyo-politik boyutuna gönderme yaptigi halde, bu konuyu daha detayli olarak islemez. Biz burada sunu belirtebiliz: Dilbilimde asli olan "Konusma Dili"dir. Yani sosyolojik bir varlik olan dil elbette insan topluluklarinda ilk önce konusma dili olarak dogar, o toplulugun sosyal gelismesine paralel olarak geliserek kültürel boyut kazanir ve politik olaylar sonucunda ise agiz durumundan dil düzeyine yükselerek yazi diline sahip olur. Bunun örneklerini dünyadaki türlü dillerin gelismesinde görebildigimiz gibi, kendi dilimizin tarihinde de açik-seçik olarak yakindan izleyebiliriz.

Türk dilinin bugün ayrintili olarak inceleyebildigimiz en eski örnekleri 8. yüzyildaki Orhun yazitlaridir. Hiç kimse Orhun yazitlarindaki dilin bir agiz, yani dar anlamda yalniz Göktürklerin bir agzi oldugunu iddia edemez. Halbuki, bu yazitlardan ögrendigimiz gibi o siralarda çok sayida Türk boyu Göktürk devleti içinde ve etrafinda yasadigi halde, onlar ayri ayri yazi dillerine sahip degillerdi. 8. yüzyilda Türk boylari birbirinden az veya çok farkli agizlarda konustuklari halde, tek bir yazi dili etrafinda birlesmislerdi ve bu da tabii ki Göktürk devletinin yazi dili olan Orhun Türkçesi diye bugün tanimladigimiz Türkçe yani Türk yazi dili idi. Bizim o yazitlarda bugün okudugumuz yazi dili belki de o siradaki Türk agizlarindan birisi veya bir ikisi üzerinde temellenmisti. Bunu bugün kesinlikle bilemezsek de, bildigimiz tek nokta artik o yazitlardaki dilin bir yazi dili oldugu ve kendisinden çikmis oldugu agiz veya agizlardan apayri bir dil oldugudur. Yani bir veya birden fazla agiz Göktürk devleti içindeki sosyo-politik degismelere paralel olarak bir yazi diline dönüsmüstür.

Daha sonraki yüzyillarda Eski Uygurca, Karahanlica, Harezmce, Kipçakça, Çagatayca (veya Müsterek Orta Asya Türkçesi ya da Dogu Türkçesi) diye adlandirdigimiz Türk yazi dilinin tarihi dönemlerinin ortaya çikisi yine türlü yüzyillarda Türk boylarinin çesitli yerlerdeki sosyo-politik gelismelerine simsiki baglidir. Bu saydigimiz Türk yazi dili dönemlerinde elbette çok sayida Türk agizi konusma dili olarak varliklarini sürdürüyordu. Yine bu konuda, özbek dilcilerinden Abdurrauf Fitrat'in 1920'lerdeki görüsüne göz atalim. Fitrat özbek Türkçesinin yazilmis ilk grameri sayilan Sarf adli sekilbilgisi (yani morfoloji) eserinin "Tilimizni F1 Tarihi Aqimi" (yani Dilimizin Tarihi Akimi) adli giris bölümünde, modern özbek yazi dilinin geçmis edebi mirasinini söyle ifade ediyordu (Abdurrauf Fitrat'in 1920'ler sonunda kullandigi terimleri göstermek için önce özbekçe metni okuyacagim:

"Xaqâni Türkçeside qabile s E9velerini F1 üstide turgan edebilik h E2li bar. Div E2n Lugat'ni yazgan Qasqarli Mahmud bu s E9vege Xaq E2ni Türkçesi d E9geni k E9bi ara-sira yalgiz Türkçe d E9b hem qoyadir. Bu hallerni biz çigatay Türkçeside hem köremiz. çigatayça, Orta Asyada yasagan Türki qabile s E9velerini F1 hemmesiden yuqari turgan edebi, resmi beynel qabilevi bir tildir. Nev E2ik E9bi çigatay s E2irleri özlerini F1 bu edebi s E9velerige s E2dece Türkçe atini b E9rgenler."

Yani Fitrat Türkiye Türçesiyle söyle diyor: "Hak E2ni Türkçesinde kabile sivelerinin üstünde duran edebilik durumu var. Div E2nü-lügati't-Türk'ü yazan Kasgarli Mahmud bu siveye Hak E2ni Türkçesi dedigi gibi, ara sira yalniz Türkçe de diyor. Bu durumu biz çagatay Türkçesinde de görürüz. çagatayca, Orta Asya'da yasayan Türk kabilelerinin sivelerinin hepsinden yukarda duran edebi, resmi kabilelerarasi bir dildir. Nev E2yi gibi çagatay sairleri kendilerinin bu edebi sivelerine sadece Türkçe adini vermisler." (Alinti bitti). Ahmet Bican Ercilasun'un 23-27 Eylül 1996 tarihleri arasinda burada yapilan 9Açüncü Uluslar Arasi Türk Dili Kurultayi sirasindaki "Dilimizin Adi" adli bildirisindeki görüslerini Abdurrauf Fitrat da ta 1927'de dogruluyordu.

Buna karsilik, 14. yüzyil baslarinda Italyan ve Alman misyonerleri tarafindan derlenmis Codex Cumanicus'taki dil ve edebiyat malzemesi Kuman Türklerinin yazi dilinin degil, konusma dilinin özelliklerini bize ulastirmaktadir.

Türklerin Anadolu'daki sosyo-politik etkinligi özellikle 13. yüzyilda artmaya baslamasindan sonra burada ortaya çikan yazi dili Orta Asya ve Volga-Ural bölgelerindeki Dogu Türkçesi yazi dili geleneginden koparak ayri ve bagimsiz bir yazi dili olarak gelismeye basladi ve bu edebi dilde elbette Anadoludaki Oguz Türkçesi agizlarinin yani konusma dilinin özellikleri etkin rol oynadi. Böylece, 13. yüzyila kadar Türk boylarinin birbirinden farkli konusma dillerinin üzerinde ortak bir yazi dili durumunda olan Ortak Türk yazi dili, Anadolu'daki bu gelismeyle Dogu Yazi Dili ve Bati Yazi Dili olarak ikiye parçalandi. Eger Osmanli Devletindeki resmi yazi dili, Anadolu'daki Oguz konusma dili özelliklerine degil de, Orta Asyadan gelen Ortak Türk Yazi Dili gelenegine dayanarak sürseydi, Türk yazi dilinin tarihi gelisimi elbette baska bir boyutta olacakti. Anadolu'daki yeni yazi dili de daha sonralari, özellikle 18. yüzyilda birbirinden oldukça farkli iki yazi dili, yani biri Osmanli devletindeki Türkiye Türkçesi ile öbü rü Azerbaycan'daki hanliklarda gelisen Azerice yazi dili olarak olarak ayrilmaya baslar. Bunda elbette Iran'daki Safaviler Devleti ile Osmanli Devleti arasindaki siyasi çekismelerle uzun savaslar ve Kuzey Azerbaycan'daki küçük hanliklardaki sosyo-politik gelismeler etkin olmustur.

Yirminci yüzyilda da Türk dilinin Iran ve Afganistan'daki kollari birer modern yazi diline dönüsemeden agiz veya konusma dili olarak kalirken, eski Sovyetler Birligi'ndeki kollarinin ise çok sayida modern Türk yazi dilleri olarak ortaya çikisini da sosyo-politik açidan açiklayabiliriz. 19. yüzyilda Radloff'un dil malzemesi derledigi siralarda sadece birer konusma dili olan Sibirya'daki çesitli Türk agizlari Sovyet döneminde türlü dönemlerde yazi dili oldular, türlü dönemlerde de yazi dili özelligini yine sosyo-politik sebeplerden dolayi yitirerek tekrar birer konusma dili veya agiz durumuna geldiler. Zaten, Moskova'nin resmi dil siyaseti Türk dilinin eski SSCB'deki çesitli kollarinin son 70 yil içindeki gelismelerinde etkin rol oynayan inkar edilemez sosyo-politik bir olgudur.

Orta Asya'daki aydinlar çar müstemlekeciliginden kurtularak Sovyet rejiminden önce orada arzu ettikleri bir Türkistan devletini kurabilselerdi, kisa bir süre içinde bir Türkistan Türkçesi veya bir Türkistan Türk yazi dili ortaya çikmis olur ve bunun sonucunda bugünkü Kazakça, Karakalpakça, Kirgizca, özbekçe ve Türkmence bu Türkistan Türk yazi dilinin birer agzi durumunda kalirdi. Yani Orta Asyada tek ve güçlü bir Türkistan devletinin var olmasi, bizim bugünkü Türkoloji bilgilerimizi altüst etmeye yeterli olurdu. Nitekim, 1920'lerde Orta Asyadan politik sebeplerden dolayi yurt dişina çikarak Afganistan, Türkiye ve Bati Avrupa ülkelerine giden Kazak, Kirgiz, özbek ve Türkmen aydinlari Paris, Berlin ve Münih şehirlerinde çikardiklari 1929 ile 1990 yillari arasindaki yayinlarinda Türkistan Türkçesi veya kisaca "Orta Til" denilen bir yazi dili kullandilar. Bu Türkistan Türkçesi bir devlet dili düzeyine çikamadigi için o dil malzemesi bugün bizim elimizde yalniz Avrupadaki Türkistanli göçmenlerin yazi dili, yani "bir göçmen yazi dili" olarak bulunuyor.

Ayni şekilde, 1920'lerde Türkiye ile Azerbaycan birleşerek tek bir devlet kursalardi, Azerice artik bir yazi dili degil, Türkiye'nin agizlari durumunda olacakti. Tipki Erzurum, Kars agizlarini biz Anadolu agizlari olarak ele aliyoruz. Eger bu bölgeler Türkiye Cumhuriyeti degil de, Azerbaycan Cumhuriyeti topraklari içinde yer alsaydi, Erzurum ve Kars agizlari Azericenin agizlari sayilacakti.

Yazi dili ve devlet siyaseti arasindaki siki baglanti konusunda yakin geçmişten iki örnek verebiliriz: Hakasçanin bir agzi sayilan DEorca 19. yüzyil sonlari ile 20. yüzyil baslarinda yazi dili olarak geliserek 1944'e kadar kullanildi. 1939'da Daglik Deoriya Muhtariyeti'nin ortadan kaldirilmasindan sonra Hakas yazi dili yayginlasti. Günümüzde ancak onbine yakin DEor anadilini biliyor ve onlarin yalniz dokuzyüz kadari günlük hayatda Deorcayi yalniz konusma dili olarak kullaniyor. Deorlarin yazi dili ise artik Hakasçadir.

Siyasi devletin ortadan kaldirilmasiyla yazi dilinin son bulmasina ikinci bir örnegi de Harezm bölgesinden verebiliriz. Bugün özbekistan Cumhuriyeti sinirlari içerisinde yer alan Harezm bölgesinde 17. ve 20. yüzyillar arasinda Hive Hanligi vardi ve 1920 yilinda Harezm Cumhuriyeti kuruldu. Bu cumhuriyette yayinlanmis kitap ve dergiler üzerinde yaptigim bir ön arastirma ile 1920 ile 1924 yillari arasinda Harezm Cumhuriyeti'nde o siralardaki Buhara Cumhuriyeti'ndeki özbekçe yazi dilinden oldukça farkli bir Harezm yazi dili gelistirilmis oldugunu farketmis ve bunu 1985 yilindaki 5. Milletler Arasi Türkoloji Kongresi'nde "Bugüne Kadar Az Taninan Harezm Türk Edebi Dili ve özellikleri" adli bir bildiri ile sunmustum. 1924 yilinda Türkistan'daki Buhara Cumhuriyeti gibi Harezm Cumhuriyeti'nin de ortadan kaldirilmasiyla bu Harezm yazi dili de son bularak, yerini bugünkü özbek yazi diline birakmistir. Yani, 1920'ler basinda ayri bir yazi dili olma durumunda olan Harezmce, bugün artik özbekçe'nin Oguz agizlarini teskil eder ve Harezm bölgesinde yasayanlarin "konusma dili" olarak varligini sürdürmektedir . Bugün özbekistan Cumhuriyeti'nin Harezm bölgesinde yasayan kimseler kendilerini hem özbek saymakta hem de yerel kimlik olarak "Harezmli" diye tanimliyorlarsa da, bu "Harezmlilik" bir millet kimligi düzeyinde degildir. Ama, eger 1925'te özbekistan kurulmayip, Orta Asya'da Harezm ve Buhara Cumhuriyetlerinin sürmesine Sovyet yöneticileri izin verselerdi, bugün biz belki ayri ayri Harezmli ve Buharali "millet kimlik"leri veya baska bir sosyo-politik gelismeyle "Türkistanli Türk" millet kimligi ile karsilasirdik. Yazi dilleri olarak da özbekçe yerine "Harezmce" ve "Buharaca" Türk yazi dilleri var olurdu.

Türk dilinin ortak yazi dili geleneginin tarih boyunca gelisimi ile Türk dilinin çesitli kollarinin konusma dili olarak gelisimi hiç bir zaman birbirine paralel olmamistir. Bu yüzden Türk dilinin çesitli kollarini tasnif etme, yani siniflandirma işi oldukça güçtür. Kasgarli Mahmut'tan günümüze kadar çok sayida dilci Türk dilinin kollarinin genel siniflandirilmasi üzerinde denemeler yapmislardir. özellikle en basarili siniflandirma denemeleri sayilan Samoyloviç, Arat, Poppe, Baskakov, Benzing, Menges, Doerfer, Tekin'in siniflandirma denemeleri dilbilim açisindan hakli olarak ses degismelerine dayanirlar. Ancak bu denemelerin hepsi de bir dereceye kadar az veya çok basarili olsalar da, hiç biri mükemmel degildir, eksiklikleri vardir, çünkü Türk dilinin geçmisteki ve günümüzdeki bütün kollarinin genel bir siniflandirmasini yapmada, bazi dil kollarinin konusma dili ile yazi dili arasindaki belirgin ses ve yapi ayriliklari engel oluyor. Örnek vermek gerekirse, Sibirya'daki Türk dilinin kollarindan Tuvaca, Hakasça ve Altaycanin ve Orta Asya'daki özbekçenin yazi dillerinin imlasi (yazilimi) ile standart konusma dili telaffuzu arasinda ayriliklar var. Günümüz özbekçesinin standart konusma dili ile özbekistan'daki agiz gruplarinin büyük çogunlugunda genel Türk dilindeki normal "a" ünlüsü varken, yazi dilinde bu "a" ünl ü fonemi çogunlukla Kiril alfabesindeki "o" harfiyle yazilmakta ve Türkologlarin bir bölümü bunu özbekçede "a" ünlüsünün dudaksillasmasi diye yanlis yorumlamaktalar. Ayni sekilde, birçok yabanci Türkolog ile Türkiye'deki bazi dilciler bugünkü özbek Kiril alfabesinde i, ö, ü ünlüleri için ayri harfler olmadigindan, çagdas özbek yazi dili ve standart konusma dilinde bu fonemlerin kaybolmus olduklari gibi yanlis kaniya variyorlar ve bunu da özbeklerin dilinin Farsça dili etkisiyle genel Türkçedeki ünlü uyumunu kaybetmis oldugu ile açikliyorlar. özbekçeye Stalin'in tamamen politik sebeplere dayanan buyruguyla Rus dilcileri tarafindan ilki 1934 ve ikincisi 1938'de uygulanan yanlis ve eksik alfabe böyle yanlis görünüm vermektedir. Halbuki, ta 1920'lerde büyük özbek dilcisi Fitrat ve nihayet 1980'lerden itibaren yayinlanan özbek Edebi Dili gramer kitaplari ve telaffuz sözlüklerinde özbekçe yazi dili ve standart konusma dilinde genel Türkçenin 9 ünlüsü, yani a, açik e ile kapali e ( E9), i ile i, o ile ö, u ile ü fonemlerinin var oldugu israrla belirtilmistir.

Oldukça karisik gibi görünen bu konuyu yalniz anahatlari ile ve birkaç örnekle burada anlatmaya çalistim. Bugün Türk dilinin dünyadaki çesitli kollarini inceleme ve arastirmada bu sosyo-politik boyutu gözardi etmememiz gerektigini bir kez daha vurgulamak isterim.

Sözlerime burada son vermeden çok önemli bir duyuruda bulunmak istiyorum: Bugün Türk konusma ve yazi dillerinden biri olan Karaimce yok olmak üzeredir. Rusya, Ukrayna, Litvanya'da yasayan Karaimlarin sayisi 2200 kisi kadardir ve bunlarin ancak çok az bir bölümü, belki 100 kisi ana dilini konusabilmekte ve daha az bir kismi yazabilmektedir. Litvanya'da Trakai bölgesinde yasayan Karaylar (yani Karaim Türkleri) bir Litvanya bankasinda dillerinde ders kitaplari bastirmak 20 ve kenesa dedikleri sinagoglarini tamir etmek için maddi yardim sormaktalar. Bu Karaim konusma ve yazi dilini kurtarma çabalarina biz de katkida bulunarak, sosyo-politik bir olguyu hizlandirabiliriz.

Türk Dil Kurumu, Ankara, 3 Ekim 1996



 

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و سوم شهریور 1385ساعت 9:34  توسط Firuz   | 

 

 

 جان آپدایک

 

JOHN UPDIKE

جان آپدايک 1932-نجی  ايلده پئنسيلوانيا شهرينده آنادان اولموشدور.اونون آتاسی رياضيات معلمی و آناسی  حکايه و رومان يازيچيسی ايدی.آپدايک 1954 ايلده هاروارد دانشگاهينی قورتاريبدير. او، آمريکانين ايرمينجی  عصیرادبییاتینین  أن  مشهور یازیچیلاریندان بیری ساییلیر. بو گونه قدر اؤچ دفعه پولییئتزئر جایزه سینی قازانمیش آپدایک فرانسا، ایتالیا و بیر نئچه اوروپا اؤلکه لرینین ده اودولرینه صاحیب اولا بیلمیشدیر. اونون أللیده ن چوخ اثری وار کی، بیر نئچه سینین اساسیندا فیلیملر ده چکیلیبدیر. آپدایکین اثرلری اساسن عائله و کیشی – قادین مناسیبتلرینین پسیکولوژیاسینا حصر اولونور. اونون کاراکترلری ساده آمریکالی عائله عضولریدیرلر.  2004 ایلده تکرار پولییئتزئر موکافاتینا لایق گؤرونن آپدایک حال حاضیردا ماساچوسئت شهرینده اؤز یایلیغیندا یاشاییر.    

 

 

والتر بریگس[1]

 

بوستوندان ائوه قاییداندا ، جک ماشینی سوروردو. اؤنده کؤرپه اوغلو بیر گری – گوت[2] بئشیکینده یاتمیشدی ، آرخادا ایسه کئلئر [3] ایکی یاشینداکی قیزلارینا شعر اوخویوردو.

" پای آچیلاندا قوشلار باشلادیلار...؟"

" اویناماغا."  -کورپه دئدی

"بئله بیر بوشقابی کیمین قاباغینا قویماق اولماز؟"

" سولطانین! "

" دوغرو دئدین."

" بورنو اوزون قوشون شعرینی اوخو گؤروم. "  

" بورنو اوزون قوشون شعرینی ؟ من بورنو اوزون قوشون شعرینی بیلمیرم.  سن  بورنو اوزون قوشون شعرینی اوخویوردون. او، نئجه باشلانیر؟"

" نئجه باشلانیر؟"

" من سندن سوروشورام. کیم سنه بورنو اوزون قوشون شعرینی اوخویاردی؟ میس دونی[4] بو ایشی گؤرمزمیدیر؟"

جو بو کهنه ظارافاتا گؤلدو؛ " میس دونی "  سؤزو  بیر گون ائله بئله آغزیندان چیخمیشدی. ایندی سوروشور: " میس دونی کیمدیر؟"

" من بیلمیرم  میس دونی کیمدیر. یالنیز سن بیلیرسن میس دونی کیمدیر. او، هاچان سنه بورنو اوزون قوشون شعرینی اؤیرتدی؟"

قیزجیغاز شأن  بیر سسله اوخوماغا باشلادی: " بورنو اوزون ، بورنو اوزون  تاق، تاق تاق."

" نه گؤزه ل  شعردیر! کاش میس دونی  منه ده بو شعری اؤیره دردی."

جک دئدی:

"بو قاراقوش شعرینین ایکینجی بندیدیر.قاراقوش آشاغی ائنیب اونون بورنونو قاپدی."

کئلئر پیچیلدادی:

" من ایندیه جان هئچ واخت  بو شعری اونا اوخومامیشام."

" سن اونو بیلیرسن. بو سنین قانیندادیر."

گلدیکلری یول، بیر اون دیقه دن  سونرا، أللی کیلومتری آشاجاقدی. اوشاق یاتمیشدی. کئلئر اونون آغیرلیغی آلتیندا بیر آز اؤزونو یئر به یئر ائله دی. سونرا،آنا دونوندان قادین دونونا گئچه رک ، أنگینی جکین اوتوردوغو اوتوراجاغین آرخاسینا ، چیینینین یانینا دایاییب ، اونون ساغ بوینو طرفیندن  نفسینی اوتوردو.

"قوناقلیغدا کیمدن داها چوخ خوشون گلدی؟"- او سوروشدو.

"دوغروسو، هئچ بیلمیرم.دئمک چتیندیر.لانکموردان دئییه بیله رم ؛ آخی او شئرمان آدامز حاققیندا  دئدیکلریمی  باشا دوشدو."

" هامی سنی باشا دوشدو؛ آنجاق اونلارین فیکرینجه سؤزلرین بیرآز یونکول ایدی."

" هئچ ده  بئله  دئیییلدی."

" سنجه کیم داها یاخشی ایدی، لانکمور، یوخسا  فاکسی؟"- او سوروشدو.  بو، کیم یاخشدی؟ اویونو اوزون  واختی  بیرگه  سووشدورماق  اوچون، اونلارین   نئچه مئتودلاریندان  بیری ساییلیردی. چوخ ضعیف اویون ایدی؛ اوندا ، جکی هیجانا  گتیرمک اوچون هئچ  ابتدایی عنصرلر ده  یوخ ایدی.

" منجه لانکمور."- کئلئر بیزآز دوشونندن سونرا دئدی.

" یازیق فاکسی، آرخادان  پیچاقلا  وورورسان. او، نقدر سنی سئویر."

" او، چوخ مؤهروباندیر آنجاق ، منیم اوندان  آجیغیم گلیر. بئله ، سنجه فاکسی یاخشیدیر یا او اینجه چه نه لی ، یالواریش گؤزلو اوغلان؟"

" یالواریش گؤزلو اوغلان."- او، همن جاواب وئردی.

" أه، هئچ ده جانا یاتان دئییلدی . آدی نه ایدی؟"

" کئراولی؟ کئر-  کئراکئرز؟"

" اونا اوخشار ایدی. گراهام کئراکئرز. یانیندا اولان  قیزین آدی نه ایدی، او یئکه  قولاقلارلا

نئجه ده  ایسته مه لی ایدی؟"

" یازیق قیز،بیلمیرم نییه دوشونوردو کی، او یئکه  قاراچی قیزیل اوزوکلر اونا چوخ یاراشیرلار؟"

" آنجاق قولاقلاریندان اوتانمیردی. فخر ائدیردی. دئییر بس  اونلار یاراشیقلیدیر. بئله دیر- ایسته مه لی قیز ایدی. گؤره سن اونو بیر داها  گؤرمویه جه یم."

" آدیندا  و  واریدی."

"اورلاندو، اووووو- اورلاندو، کؤپؤکه اوخشار ملکه."

" سن ده  یوخ."

اوتوبان یولون قیراغیندا اوزاخدان گؤرونه ن ایشیقلار بیر آغ هرم  یاراتمیشدی؛ موتورون خورولتو سسی و هردن گازوئیل قوخوسو بیردن ماشینین ایچینه هجوم ائدیردی.

یاناجاق پومپو، دوشوندو و گؤز قارشیسینا آتاسینین بؤیوک (مودللی) ماشینینی خاطیرلاندی کی، یاناجاق اونون لوله سیندن توز کیمی ائشیه  پوسکوروردو. اونون کؤهنه  بویوکونون(Buick) یاناجاغینا همیشه زیر-زیبیل قاریشیردی و ماشین یولدا حیقانیردی." بو ماشین یاواش یاواش بیزه خرج آچاجاق"، دئییردی ، آنجاق بیرجاواب آلمازدی. آناسی  ماشینی ساتماقدان خوشلانمیردی.  دوغرودو دؤرد ایل اولاردی کی، اونا صاحیب ایدیلر، یئنه ده اونون آچیق گؤی رنگینه آلیشمامیشدی. او، سرعت گؤستریجیسینه باخدی و دئدی " اییرمی اؤچ مین کیلومتر بیزه یول گئدیب."سونرا علاوه ائتدی " بورنو اوزون،بورنو اوزون تاق،تاق،تاق."

کئلئر فیکیرلشدیی شئیه بیردن بیره گؤلدو."بیلدیم. آروآیلنده (Arrow Island) اولان او کؤک کیشی کی، بوتون یایی  آدادا قالیب بیریج اویناییردی  و بالیقچیلارین پاپاغینی باشینا قویاردی ،آدی  نه ایدی؟"

أری ده، او کیشینی  خاطیرلایاندا گولدو. دوز بئش ایل بوندان قاباق ،ائولندیکئلئری ایلک اؤچ آیی  نیوهمشاییر (New Hamshire)گؤلونون بیر عائله وی دوشه رگه سینده وای ام سی ا – ده (Y.M.C.A)گئچیردیلر. جک اوندا ثبت کارمندی ایدی و اونون گلینی دوشه رگه نین دوکانینی ایداره ائدیردی."والتر" او چوخ ایناملا  دئدی. " سونرا ایکی هئجالی ایدی. او، بوتون واقتینی  کیشی چادیرلاری سیراسیندا بالیق توتماق ایله مشغول ایدی. بیز اورایا  گئده یب، اورادان دوننده ، او، هله اورادایدی. یاردیم اوچون دمیرلرین باشیندان توتاردی."کیشی حاققیندا هرشئیی  یاخشی خاطیرلاییردی: پیشیگه اوخشار گولوشو، باشینین پئیسرینده ساچلارینین شیشمه سی، سسلی قارین آغریسی، اونون شوکولاتا-زولاقلی تیشئرتی و پارچادان تیکیلمیش باشماقلاری.

" میس یانگین کیچیک آدینی منه ده." - کئلئر دئدی.

سیگارتی بیربیرینین آرخاسیندان توستوله یه ن أرده مسیز یانگ  دوشه رگه نین مسئولویدی.  آروادی اینجه ، قیسا بویونلو ،اوزو دؤرد بوجاغا اوخشایان ،یاشیل قورخودوجو گؤزلری ایله  بیر چوخ "یاخشی" کیشیلرین قادینلاری کیمی آجیدیجی دیلی واریدی. بیر دفعه او، اوشاقلاریله اوردودا اولاندا مئیلنده ن جکه تلفن ائتدی و جکین ایشی چوخ اولدوغو اوچون اونوتدو کی، دارتمونداکی اوغلانا بونو دئسین . آرواد  بیرساعاتدان سونرا  تلفن ائدیب ، دئیه نده کی ، اونلار هله ده  بو اونودولموش اوشاقلارلا ایستی مئیلنده گؤزله ییرلر جک اونا تلفوندا جاواب وئردی " نه قورخولو!" (سوآلتی تلفن خطی ایشده ن چیخمیشدی). اوندان سونرا، بوتون یایی آروادی اونو" نه قورخولو" چاغیریردی. ایش ئیرینه گیره ن  کیمی دئییردی " هن ، بیزیم یاخشی ، نه قورخولو قوجا  نئجه دیر؟ و جک قیزاراردی.

" گئورگن"- او دئدی.

" یاخشی، بس اونلارین ایکی قیزی." کئلئر دئدی.

" بیری مافی ایدی، او، سؤز دینلییه ن ایدی. و او بیری..."

" بیلیرم."

" گؤزله گؤروم. مافی -  بونا هم قافیه ایدی. مافی  و تافی."

" اودری. اونون قاباق دیشلری یئکه  وایتیجی ایدی."

" چوخ یاخشی. ایندی گل او کؤک کیشی حاققیدندا دوشونک. او، ب ایله باشلانیردی. بئینس،بادس،بایرون. اونلار بیرگه دئییلیردی، بونا گؤره اونو بیر آد کیمی خاطیرلامیرسان. والتر بوه. بوه! ، آدامی حیرصلندیرمیر؟"

" بایرون اونا یاخیندیر. یادیندادیر نقدر او، شافلبورد اویونوندا اوستا ایدی و هر آخشام بو اویونا یاریش تشکیل ائدیردی؟

" گئجه لر سالوندا پاسور اویناییردی.  قهوه ای رنگلی ، بوکوله ن ، دمیرصندلی اوستونده اوتورماسی ائله بیل لاپ گؤزومون  قاباغیندادیر."

" او، ایلین قالان چاغلارینی فلوریدادا یاشاییر؟" کئلئر، فیکیرله شنده کی ، کیشی بوتون ایل بویو وقتینی استراحت یئلرینده کئچیردیرگولومسه دی، نییه کی، اگر ایسته سن بئله بیر تنبل آدامی تصوور ائده سن، او آدام  والترده ن باشقا کیم اولا بیلردی؟

جک غلبه چالمیش بیر آدام کیمی دئدی:

" او، قارماق وزنه سینین جیهازلارینی ساتیردی. بازنشسته ایدی." آنجاق بو خیاوان دا باشقلاری کیمی اونون آدی گیزله نمیش مقدس  یئرینه چاتمیردی."من ده ایشلرینی خاطیرلاییرام، آنجاق آدلارینی یوخ." او،دئدی ، یالنیز ایسته ییردی بیر شئی دئسین ،چونکی حیس ائدیردی آروادی اونو قاباقلاییر و بو اویوندا اوندان ایره لی گئدیر. " گرگ کی، هامیسینی یاخشی خاطیرلاییم." او، دئدی، " هامیسینین آدینی پاسورلارین آرخاسیندا یازمیشام."

" سؤزسوز یازمیسان. او، قیز کی، آدادا هامییا داش آتیردی ،ائله  بونا گؤره ده آدانی ترک ائتمه لی اولدو ، کیم ایدی؟"

" وای آللاه. کله سی ایشله میردی و نئجه ده گؤزه لیدی. چوخ آز دانیشیردی."

" آغاجلارین آلتیندا گیزله نیب دایانیردی. "

" آتونن، نقدر یانگ اونا اوره گی یانیردی! او، آیریجا مؤوضو کی، همئشه قاتار ایله آدایا گلیب و دئییردی کی، قارداشی ائسپیرینکفیلدده پولونو وئره جک و یانگ دا بو  مخصوص کئره دیتی قبول ائدیب و سانیردی کی ، هر شئی اونون اوچوندور.."

" او  شاخماتی چوخ سئویردی. چئکر اویونجولاری. ظنیمجه سن چالیشیردین اونا شاخماتی اویره دسن."

" هر نه یی کی، سن تاختا اوزه رینده اونا گؤستریردین دئییری , نه یاخشی , یا دا , سن چوخ هوشلی – باشلیسان."

" سن هرنه دئییردین همن سنی باش دوشوب و هیستئریک گولوردو. اوزو  ده اوجادان. او ، بیزی سئویردی چونکی بیز اونا قارشی  چوخ موهروبان ایدیک."

" روبرت –"

" روی ، جانیم؛ نئجه اولار سن رویو اونوداسان؟ بیر ده پئک گئریئس واریدی."

" پئک ، گئریئس. او یئکه گؤزلر ایله."

" و او اوزون بورون  کی ، سو قانادلی         اخشاییردی." – کئلئر دئدی. " ایندی ، اونون شیرین اوزلو اوغلان دوستونون آدینی دئه ."

" ساریشین ، پاریلدایان ساچ ایله. لورد. بلکه آدینی یاخشی یادا سالا بیلمه ییم. او، آنجاق بیر هفته اوردا قالدی."

" من اونون یالنیز گولدن چیمکدن گلمه سینی خاطیرلاییرام. اوزون آق بدنینی و خیردا قارا اوزمک گئییمینی. چوخ سئکسی ایدی . اوف."

" چوخ آق ایدی. آنجاق جانا یاتان ایدی. یاخشی یادا قالاندیر." جک ائعتیناسیز دئدی :" من هامیسینی به یندیم،بیر او قیوریم ساچلی آلماندان باشقا. آشپازخانا گده سی. دئییردی بس چوخ عاقیللیدیر. چه نسی جوجه یه اوخشاییردی."

" او منه چوخ گؤز یئتیردییینه گؤره ، سن اونو خوشلامیردین."

" ائله میدیر؟ یاخشی فیکیرله شنده ، گؤرورم ائله ایدی. منی اویوندا یامان اوددوغونا گؤره اوندان زه هلم گئدیر. سونراکی ، او پرولی  اونو اوددو ، اوره یییم یاخشی ساکیتلشدی، سئویندیم." 

" ائسکوبار."

" آدینی بیلیرم. او ائله هممشه چالیشیردی باشی ایله بسکئتبول اویناسین."

" بیر ده باربارا؛ او شوشکه ، بوشانمیش کیشی ."

" والتر باربارا. والتر ، با، به ، بو، بی ، بؤ. یایین سونوندا خرجلری اوچون اوزون بیر حق حئساب اونا وئردیلر. "

کئلئر آرتیق او گؤگ کیشینی گؤزله میردی. او، تئز- تئز ایره لییه قاچیردی و او اوزون تورانلی خاطیره لرین تجروبه سینده ، بویالاردا ایزلر آختاریردی؛ ایتالیالی عائله نی و اونلارین بوش پیوه  قوطولارینی، اوزون بویلو قولاغی آغیر کیشینی کی، آیاقیالین آیاقلاری بیر گؤتک آغاجدان یارالانمیشدی، اود قالاقلارینی کی، آوگوست یاغیشی سوندوردو،آدادا بو گونه قدر گؤرمه میش مارالی. مارالار قیشدا شاختادا بورایا گلیب و بهار اونلاری اورادا ساخلاتدی. بونلار کیشینی پاخیلادیردی -  آروادین جور به جور آنیتلاری و خاطیرلری، آرواد قوملاقدا "بئریل،بئریل" چاغیریشی و دادلی  دوندورمالارلا اوشاقلار کی، مورای کمیسینین قولوقچولاری اونلارا بخش ائدیردیلر. آنجاق قادین ائله سرعتله بو آنیتلاردا سئیر ائدیردی کی، او ائپیزود باشی تئز- تئز گولوب ، هردن ده قاه قاه چکیردی. آخی اونلار بو آنلاری بیرگه یاشامیشدیلار و او فرحلنیردی کی، یاخشی بئله بیر اویونا  باشلاییبلار و بیلمیردی کی، بوندان باشقا آییری بیر اویون  نئجه  اولا  بیلردی.  اونلار تانیش بیر یولا چیخدیلار و آنلاری قیسالتماق اوچون یاخشی سوروجولوک  ائتمیشدی.

 

ائوده  اشاقلاری یاتاقلارینا داشیدیلار- کئلئر اینجه کاغاذ کیمی خیردا گؤرپه نی  و جک آغیر ، اتلی قیزی. قیزی یاتاغا اوزادان کیمی  او، قارانلیقدا بیر آن گؤزلرینی آچدی.

" ائوده ییک." او، قیزا دئدی.

" ویزادرت  پاچیقلاری؟" ائولرینین یاخینلیغیندا یئنی بیر یول سالینیردی و قیز چوخ خوشلانیردی کی، توپاغین یئر به یئر اولماسینی گؤرسون.

" پالچیغا  سحرده." جک دئدی و جو بونا راضی قالدی.

آشاغیدا ایکی  یاشالی آدام  بوزدولابدان  جینجر چیخاردیب و یئرلی تئلئویزیوندا گئجه یاریسی خبرلرینی  سئیر ائتمه یه باشلادیلار. فرماندار بورکولو و کئشیش کوشین  خروشچف و ناصر قاریشمیشدی  بونا گؤره اونلار دا  اوشاقلار اونلاری سحر تئزدن اویاندیراجاغی اوچون  یاتماغا  گئتدیلر. کئلئر یاتاغا گیرمه میش یاتدی . آخی بوتون گرنو اونلاری أیله ندیرمیشدی.

جکه ائله گلیردی کی، او اؤزونو یاخشی گؤستره بیلمه میشدی. گئچمیش گونلر قادینا داها پارلاق گؤرونوردو و گؤرونوردو کی، اونون اوچون اونلار  داها ده یرلی ایدی. قادینین خاطیرلادیغی بیر شئی اونو یامان اینجیدیردی. آلمانلی اوغلانین اونا گؤز یئتیرمه سی. بو دا سبب اولدو کی، او یاواش یاواش آروادینی  یادا سالسین؛ اونون یاشیل پالتار و قهوه رنگینده باجاقلاری و أل أله اوتاقلاریندان چیخیب  اوزون توزتورپاقلی دار یولدا  سحر یئمه یینه گئتمکئلئری. جیب ماشینین تکرلرینین ایزلری هله یئرده قالمیشدی. کئلئر ده قولاغی آغیر کیشی کیمی آیاق یالین ماشین ایزلرینین اوستوندن آددیملاییردی. أللری ، بویو آلچاق گؤرونوردو و یوروشو اونا چوخ غریبه گلیردی. قادین همیشه یئمک اوچون اوزاقدان چالینان زنگ سسینی ائشیدیردی. اونلارین قادیغی اوتاق هرشئدن اوزاق ایدی و یگانه ایشیقلاری شمع ایشیغی ایدی. هر گون اورتادان سونرا( بازار ائرتسیندن  باشقا کی، کیشی اوز توپ یولدلشلاری ایله اویناییردی) ناهار و آخشام یئمکئلئری آراسیندا ، ایچریده آرواد یئرلرینی حاضیرلایاندا، او تاختا صندلیسینده اوتوروب و آلان توراندا  دون کیشوتی اوخویاردی. بوتون یایدا اوخویا بیلدییی ألده اولان  یگانه کیتاب ایدی. آنجاق یاریم ساعات اوخویاردی و سپتامبر آییندا اوندا کی، سانچو اوز سروری ایله اولوم یوخوسوندان قالخیب دولسینانین بو گؤزل ، نجابتلر خانیمین آرخاسیندا گئتمه لی ایدیلر ، او یامان آغلادی. اونلارین قادیقلاری اوتاقلارین اطرافینی دهشتلی رقابت موباریزه سی بوروموشدو. اونا ائله گلیردی کی، اوتاقلارین پنجره سی یوخدور. تاقچانین اونونده ، کول جوسون ایچینده دایانمیشدی و بیردن بیره ، گؤزلنیلمه دن ایسته دییی شئیی تاپدی. او، یئرینده دیک اوتوردو و دئدی " کئلئر" و اونو اویاتماق ایسته مه دییی اوچون آستاجا دئدی " بریگیس ، والتر بریگس ". 

 

ترجمه ائدن: فیروز رفاهی

[1]  Walter Briggs حئکایه سی جان آپدایکین آشاغیداکی اثریندن ترجمه اولونوبدور:

John Updike,Pigeon Feathers,Crest Book,NY,1963

[2] . Carry Cot

[3] . Clare

[4] . Miss.Duni

 

 

 

+ نوشته شده در  پنجشنبه پانزدهم دی 1384ساعت 9:45  توسط Firuz   | 


  یازان: فیروز رفاهی

تاریخ  بویو تورک ألیفبالاری  

تورکلر أن قدیم دؤورلردن موختلیف یئرلرده یاشاییبلار. بیزه بللی اولان فاکتلار گؤستریر کی، سون اؤچ مین ایلده ، تورکلر آسیانین أن اوزاق شیمال شرق ساحیلریندن – ساکیت اوکیانین ساحیلریندن  توتموش اوروپانین مرکزینه قدرو جنوبدان آفریقانین شیمال ساحه لرینه قدر بؤیوک بیر أراضیده مسکن سالیب یاشامیشلار.اونلارین  بئله بیرگئنیش أراضیده یاشاماقلارینا باخمیاراق  حیات و معیشتلرینده و هابئله عادت و عنعنه لرینده بیر چوخ اورتاق جهتلری وار. بو اورتاقلیق دیلده او قدر گوجلودور کی، دیلچیلیکده اونلاری جغرافی علامتلره گؤره بیر-بیریندن فرقلندیریرلر. طبیعیدیر کی، بئله بیر گئنیش  أراضیده یاشایان تورکلر دین باخیمیندان واحید بیر دینه ایناماقلاری چوخ ایناندیریجی و مومکون اولا بیلمز. ائله بونا گؤره دیر کِی، تورکلر یالنیز دینلرینه گؤره بیر-بیرلریندن فرقلنیرلر. تورکلر بوتون دینلره قولوق ائدیر و اونلارین آرالاریندا یهودی ، بودیست، کونفئسیوسچو، مسیحی، مسلمان و باشقا دینلره اینانلار تاریخ بویو اولوب و بو گون ده بو وضعیت موؤجودور. تورکلر تاریخ بویو موختلیف دینلره قوللوق ائتدیکلری اوچون موختلیف یازی سیستملریندن ایستیفاده ائدیبلر. بونلارین بعضیلری أسکیلشسه ده بیر چوخو مثلن عرب، لاتین،ایسلاو خطلری بو گون ده ایشلکدیر. تاریخی سندلر گؤستریر کی، تورکلر آشاغیداکی یازی و خطلردن ایستيفاده ائدیبلر:

1- اورخون – یئنی سئی یازیسی: میلادین 4-5 نجی عصیرلریندن 9-10 نجو عصیرلره قدر ایشلک اولان بو یازیدا بیر چوخ آبیده لر ده تاپیلیبدیر.أسکی یئنیسئی تورکلری و قیرقیزلارین و کؤک تورکلرین مالی اولان بوألیفبا اوروپانین رونruniform یازیلارینا اوخشادیغی اوچون رون آدلانیبدیر.38 ایشاردن عیبارت اولان بو خط فونئتیک سیستئملیدیر.

2- اویغور ألیفباسی: بو یازی سیستئمی 8-14 نجو عصیلرده ایشله نیبدیر. اونون أن گؤزل نومونه لرینی تورفان آبیده لری ، بوداچی و مانیچی یازیلاریندا گؤرمک اولار. "قوتادقوبیلیک"–ین اویغور و عرب ألیفباسیندا اولان نسخه لری بیزه چاتیبدیر.

3- سوغد ی ألیفباسی:8-11 نجی عصیرلره عاید اولان آبیده لرده بو ألیفبایا راستلاشیریق. متینلرین چوخو بودا  دینی یازیلاریدیر. 22 ایشاردن عیبارتدیرو ساغدان سولا یازیلیر.بو ألیفبا آرامی ألیفبادان آلینیبدیر.

4- چین یازیسی: بو ألیفبادا یازیلارین سایی آز اولسا دا  8-نجی عصیرلره عاید اولان متینلر ألده واردیر. اونون أساسی ایدوقرافیک سیستئم اولدوغو اوچون تورکلر اونو یاخشی قارشیلاماییبلارو آز مدتده ایشلک اولوبدور.

5- تیبت یازیسی: 7-10 نجو عصیرلرده آرا-سیرا تورکلر طرفیندن یالنیز بودا  متینلرینده ایشله نیبدیر. هیند ألیفباسی أساسیندا یارانان بو یازی سیستئمینین 35 حرفی و 97 هجالی شکلی  اولوبدور.أساسن هجا سیستئمینده اولدوغو اوچون تورک دیللرینه اویغون دئییل.

6- براهمنی یازیسی: 8-11 نجی عصیرلرده  بودا  دینی و علمی یازیلاریندا ایشله نیبدیر.هیند ألیفباسینین شیمال قولوندان یارانان بو ألیفبادا 13 سسلی و 43 سسیز ایشاره واردیر.توخار ألیفباسینا اوخشاییر و أساس سیستئمی هئجادیر یعنی هرایشاره  بیر هئجانی گؤستریر.

7- پاسئپا یازیسی: قوبلای قاان طرفیندن موغولیستان و چینه دعوت اولونان لاما(روحانی لقبی) پاسئپا طرفیندن یارانان بو یازی 1272-1310 نجو ایلرده  موغول و بیر نئچه تورک متینلرینده ایشله نیبدیر. تیبت یازیسی أساسیندا یارانان بو ألیفبادا 44 هئجا سیستئملی ایشاره وار.

8- مانی یازیسی: بو ألیفبایا  8-11 نجی عصیرلرده تورک مانی یازیلاریندا راستلاشیریق. متینلرین چوخو( اویغور) تورک دیلینده دیر.سوریانی ألیفباسی أساسیندا یارانان بو ألیفبادا 36 ایشاره مؤوجودور و ساغدان سولا یازیلیر. سوریانی ألیفباسیندا یالنیز 22 ایشاره وار. بو ألیفبا أساسن اویغور ألیفباسی ساییلیرنئجه کی، اورحون یازیلاری أسکی تورکلرین یازیسی حیساب اولونور.

 9- نستوری – سوریانی ألیفباسی:8-11 نجی عصیرلرده آز-چوخ ایشله نیبدیر.دینی میسییونرلر طرفیندن اورتا آسیایا آپاریلان بو ألیفبادا مسیحی- اویغور متینلر و قبیرداشلاری اوزرینده (سمیرجه ده) گؤرونور.سسیز سیستئملی اولان بو ألیفبا ساغدان سولا یازیلیر و یالنیز 22 ایشاردن عیبارتدیر و تورک دیلینه اویغون دئییل.

10- عیبرانی (عیبری) یازیسی: ایسلامدان اؤنجه خزر تورکلرینین أساس ألیفباسی اولوبدور. سونرالار یهودیلشمیش آزاک – کیریم تورکلری طرفیندن ایشله نیبدیر. بو گون ده شرقی اوروپادا سپه لنمیش کاراییم  تورکلری طرفیندن دینی دستورلاری اوچون ایشله نیلیر. شرقی اوروپادان ایسراییله  کؤچن یهودیلرین آراسیندا دا گؤرونمکده دیر.  22 ایشاردن  عیبارت اولان عیبرانی ایشاره لری   تورک دیلینه اویغون اولماق اوچون علاوه ایشاره لردن (دیاکریتیک ایشاره لردن) یارارلانیبدیر.ساغدان سولا یازیلیر.

11- پئچئنئک یازیسی: 9-10 نجو عصیرلرده ایشله نیبدیر. مجاریستاندا تاپیلان أشیالارین اوزرینده (آتیلا دفینه سی آدلانان) گؤرونور. اورحون- یئنیسئی ألیفباسی أساسیندا یارانیبدیر.ساغدان سولا یازیلیر.

12- کومان یازیسی: 13-14 نجو عصیرلردن مسیحی لشمیش  قیپچاق کومانلاری طرفیندن ایشله نیبدیر. بو ألیفبادا اولان أن مشهور آبیده "Codex Cumanicus" (کومانلارین دینی دستورلاری) آدلانیر و بو گون ایتالیانین سان مارکو کیتابخاناسیندا ساخلانیلیر. لاتین ألیفبانین أساسیندا یارانیبدیرو تورک سسلری اوچون خصوصی ایشاره لری وار. تورکلرین ایلک لاتین قرافیکی ساییلمالیدیر.

13- یونان ألیفباسی: کارامان تورکلری طرفیندن 14-20 نجی عصیرلرده تورکییه ده ایشله نیبدیر.24 ایشاردن عیبارت اولان بویازی سیستئمی  ساغدان سولا یازیلیر.تورک سسلرینه خصوصی ایشاره لر ایجاد اولونوبدور.

14- ائرمنی ألیفباسی: أساسن اوکرایینده یاشایان قیپچاق تورکلری طرفیندن ایشله نیبدیر.14-20 نجی عصیرلرده تورکییه ده و باشقا یئرلرده یاشایان ائرمنی تورکلری اوندان ایستیفاده ائتمیشلر.38 ایشاردن عیبارت اولان بو یازی ساغدان سولا یازیلیر.بو سیستئمده ساغیر ن سسی اوچون خصوصی ایشاره  ایجاد اولونوبدور.

15- ایبر ألیفباسی: ائرمنی ألیفباسینا اوخشایان بو ألیفبادا گورجوستان أراضیسینده یاشایان تورکلر(مئسخئت تورکلری) طرفیندن ایشله نیبدیر.

16- ایسلاو ألیفباسی: کئچمیش شوروی أراضیسینده یاشایان تورکلرین أساس یازی سیستئمیدیر. بو گون ده بیر چوخ تورکلر ، او جمله دن تاتارلار، باشقورتلار، چوواشلارو سایر طرفیندن ایشله نیلیر. 1990-نجی ایلدن بو یانا بعضی تورک توپلولوقلار باشقا ألیفبالاری  قبول ائدیبلر.

17- ایسلاو-لاتین ألیفباسی: بو ألیفبا سیستئمی 20-نجی عصرین أووللرینده بعضی تورک توپلوملاری اوچون تطبیق اولونموشدور. آذربایجان دیلی اوچون ده تطبیق اولونموشدور. سونرالار بیر چوخلاری بو ألیفبانی بوراخیرلار و ایسلاوا گؤچورلر.

18- لاتین ألیفباسی: اورتا عصیرلردن بو گونه قدر ایشله نیبدیر. بو گون عرب ألیفباسی ایله یاناشی تورکلرین أساس یازی سیستئمی ساییلیر. لاتین ألیفباسیندا اولمایان و تورک دیللرینه مخصوص اولان سسلر اوچون علاوه ایشاره لرین کومکی ایله خصوصی ایشاره لر یارادیلیبدیر.

19- عرب ألیفباسی: مین ایلدن آرتیق بیر دؤورده تورک دیللری اوچون أساس یازی سیستئمی اولوب و مینلرله تاریخی آبیدسی وار.آذربایجانلیلارین أن دیرلی آبیدسی اولان " کیتاب دده قورقود" 446  هجری ایلینده بو ألیفبا ایله ایلک دفعه یازییا گؤچورولوبدور. ایسلام  دؤورون  ایلک ایللریندن بو گونه قدر ایشله نیلیر. عرب ألیفباسی سسیز سیستئمه مالکدیر و عرب دیلی اوچون سامی یازیسیندان یارانیبدیر.   عرب ألیفباسی 20-نجی عصرین أووللرینه قدر اولدوغو کیمی ایشله نیبدیر. همین دؤورده بو ألیفبانی تورک دیللری اوچون تطبیق ائتمک مئیلی کوجله نیر. تورک دیللرینده 9 سسلی فونئمین اولماسی و عرب ألیفباسینین یالنیز اؤچ حرکه سی (ضمه،فتحه و کسره) یازماغی چتینلشدیریر. 19-نجو عصرین سونلاریندا دیلچیلییین اینکیشافی و کوجلنمه سی نتیجه سینده  یازی ایصلاحاتی نظریه سی اورتایا آتیلیر. شرقین بؤیؤک متفکری میرزا فتحعلی آخوندزاده عرب ألیفباسینین تورک دیللری اوچون چاتمامازلیقلارینی باشا دوشور و اونون ایصلاح ائتمک فیکرینه دوشور. او، سونرالار عرب ألیفباسینی کؤکدن دییشمه یه جهد ائدیر. بؤتون اورتا آسیادا یاشایان و مسلمان اولان تورکلری طرفیندن بئله یازی  ایصلاحاتی اونه چکیلیر. دوداق سسلری اوچون خصوصی ایشاره لره ائحتیاج حیس اولونور. بئله لیکله تارتالار،اوزبکلر،قازاخلارو باشقا تورکلر علاوه ایشاره لرین آرتیمی ایله یازیب اوخوماغی راحاتلاشدیرماق اوچون بؤیوک آددیملار آتیرلار. ایراندا دا ایسلام اینقلابیندان سونرا  باشقا تورکلرین گئتدییی یولو قارماقاریشیق صورتده یئرینه  یئتیریریک.  آشاغیداکی جدولده 1850-1930 نجی ایللرده تطبیق اولونان ایشاره لری تقدیم ائدیریک:     دیللر و سسلر o ö u ü ı i e ə a v آذربایجانجا او-و او-و او-و او ی ی اِ اَ آ و باشقورتجا ئوُ-وُ ئوُ-وُ ئو-و ئو-و ﺌ ی ئـ   ئا-ا ﯞ قازاخجا و ﺅ ﯞ ﯗ ﺉ ی ه   ا و قاراقالپاقجا و ﯗ و ﯞ ﻱ ی ه- ـه ه ا و قاراچای-بالگار ٓو ﯙ و ﯢ ی ی ئه   ا وه قیرقیزجا و ﺅ و ﺅ ی ی ه   آ و کریم- تاتارجا او- و اۏ اۆ-ۆ اﯢ-ﯢ ای ای ـه   آ-ا و قوموقجا آو اۊ او-و اۏ-ۏ ای ای ه - ـه   ا ﯞ تاتارجا او-و اﯗ-ﯗ او اﯘ ایُ ای ـه ه ا ﯞ تورکمنجه او اﯗ او اﯗ ای ی ه أ آ و اوزبکجه ئو-و ﺋﯘ اُ ﯗ ئـ- اِ ی ه   ئا ﯢ اویغورجا ئو ئو ئوُ ئوُ ی ی ه   ئا-ا و   یوخاریداکی  جدول گؤستریر کی، ألیفبانی ایصلاح ائتمک تشبوثو ایللر بویو دوام ائتمیش و چوخ گرگین و پرابلملی اولموشدور. بو گون ایملا قایدارینی تنظیم ائتمک و استاندارد بیر ایشاره سیستئمینه چاتماق دیلیمیزین أن واجیب مسأله لریندن بیری ساییلیر. بو ایشی ساهمانلاماق اوچون ایکی آددیم آتماق لازیمدیر: 1- دوغما سؤزلریمیزی یازماق اوچون دوغرو و ثابیتلشمیش قایدالاری یاراتماق؛ 2- فارسجا و عربجه  آلینما سوزلرینین  یازیلما قایدالارینی دیلمیزین قانونلاری أساسیندا استاندارد و عوموم کوتله سوییه سینده تنظیم ائتمک. بیرینجی آددیم اوچون دوغما سؤزلریمیزی یازیدا گؤسترمک اوچون واحید ایشاره لرین سئچیلمه سی و تثبیتی واجیبدیر. یوخاریداکی جدول گؤستریر کی، بو ایشاره لردن یارارلانماق قدیم بیر تاریخه مالیکدیر و هئچ کس بو مئتودو و یولو اؤز آدینا یازدیرا بیلمز. بئله ایشاره لردن ایستیفاده ائتمک اوچون دیلیمیزین آهنگ قانونونو نظرده آلماق چوخ واجیبدیر. بیزیم دیلده سسلیلر آشاغیداکی نظم أساسیندا سؤزلریمیزده گلیرلر:   اگر بیرینجی هجادا  a  اولسا اوندان سونرا   a   یا  دا   ı    گلیرمیثال: یاخا- یاخین

اگر بیرینجی هجادا  ı   اولسا اوندان سونرا   a   یا  دا   ı    گلیرمیثال: قیسسا- قیزیل

اگر بیرینجی هجادا  o  اولسا اوندان سونرا   a   یا  دا   u   گلیرمیثال: اوبا- اونو

اگر بیرینجی هجادا  u  اولسا اوندان سونرا   a   یا  دا   u   گلیرمیثال: اۇزاق- اۇزۇن

اگر بیرینجی هجادا   e اولسا اوندان سونرا   ə   یا  دا   i    گلیرمیثال: یئمک- یئدی

اگر بیرینجی هجادا  ə  اولسا اوندان سونرا   ə   یا  دا   i    گلیرمیثال: أللر- أللی

اگر بیرینجی هجادا  i   اولسا اوندان سونرا   ə   یا  دا   i    گلیرمیثال: ایستی - دیشله

اگر بیرینجی هجادا  ö  اولسا اوندان سونرا   ə   یا  دا   ü   گلیرمیثال: اؤپوش- گؤزل

اگر بیرینجی هجادا  ü  اولسا اوندان سونرا   ə   یا  دا   ü    گلیرمیثال: اۆچوق- اۆرک 

آذربایجان استاندارد دیلینین تلفوظو و یازیسی یوخاریداکی جدول أساسیندا اولمالی و یازیلمالیدیر. أیر بو نظم  یازی و دانیشیغیمیزدا اولماسا ، دئمه لی ، بیز استاندارد نورملاری  رعایت ائتمیریک. ایندی أیر یازیمیزدا بیرینجی سسلینین ایشاره سی دوزگون اولسا بیز اونو سونونا قدر دوغرو تلفوظ ائتمه یه مجبوروق و بو  باشقا جور اولا بیلمز. بو گون بیزیم یازی سیستئمیمیزه ائله خطالار داخیل اولونوب کی، بو خطالاری ایصلاح ائتمک اوچون نئچه قات عذاب – اذیت چکمکدن باشقا یول قالماییب. بئله خطالاردان بیری سسلی ایشاره نین اوستونه سوکون (    ) ایشاره سینین قویولماسیدیر. یوخاریداکی جدول ده گؤستریر کی، باشقا تورکلر ده هئچ زامان بو ایشاره دن بو معنادا یارارلانماییبلار. عرب قرافیکاسیندا یالنیز سسیزی  سسلیدن فرقلندیرمک اوچون سوکون ایشاره سیندن ایستیفاده ائدیریک. بیزیم ضیالیلاریمیز دیاکرتیک ایشاره لردن دوزگون یارارلانماق اوچون گرگ واحید بیر فیکیره چاتسینلار. عرب و فارس آلینما سؤزلری ده بیزیم دیلده  نئجه دئییلیرائله ده یازیلمالیدیر. یالنیز او سؤزلر کی، تلفوظو بیزیم دیلده ده عینیدیر مبدأ دیلده اولدوغو کیمی یازیلمالیدیر. میثال اوچون سرانجام، حواس، میدان،افسوس، افسانه ، تهران، خیابان. بئله تجروبه باشقا دیللرده ده گؤرونور. میثال اوچون فرانسه و انگلیس دیللرینده اورتاق سؤز چوخدور، آنجاق، هرکیم اؤز دیلی أساسیندا او سؤزلری یازیب اوخویورلار. میثال اوچونlogic-logique ,explorer-explorateur,offer-offre letter- lettre, long-longue, أیر بیز آلینما سؤزلری مبدأ دیلده اولدوغو کیمی یازساق فارس دیلینین تلفوظو آلتیندان چیحا بیلمریک و اؤز دیلیمیزده  ساوادسیز اولدوغوموز اوچون سؤزلری ایستر-ایستمزفارس دیلینین قانونلاری أساسیندا  تلفوظ ائده جییک. بو مسأله نی ضیالیلاریمیزین دانیشیق و تلفوظونده گؤرمک بیر او قدر ده چتین دئییل. بیز بو گون کلاسیک شعرلریمیزی اؤز دوغما دیلیمیزین تلفوظو أساسیندا اوخوماقدان عاجیزیک.  

بو مقاله "خداآفرین" مجله سینده چاپ اولونموشدور.    

آرتیق معلومات آلماق اوچون آشاغیداکی کیتابلارفایدالیدیر:

 1- یوهانس فریدریش، تاریخ خطهای جهان،ترجمه فیروز رفاهی،نشر دنیا،تهران 1368

2- آلبرتین گاور، تاریخ خط ، ترجمه کورش صفوی و عباس مخبر،نشرمرکز،1367

3- آکوپ دیل آچار،تورکچه یه اویقولانان یازی و ألیفبالار،آنکارا،1982 4

4- شوروی تورکلرینه ایجاد اولونان  ألیفبالارین  مسأله سی،مسکو، 1972(روس دیلینده)

5- حسن ائرن ، تورکلوک بیلیمی سؤزلویو- خاریجی تورکولوکلار، آنکارا،1998

6- میرزا فتحعلی آخوندزاده ، بوتون اثرلری ، اوچونجو جیلد، باکی،1988

7- صامت علیزاده، آذربایجان دیلینینده اورتا عصیریازیلاری، باکی،1985

8- هادی میرزه زاده ، آذربایجان دیلینین تاریخی قراماتیکاسی، باکی،1990

9- اورخون یئنیسئی آبیده لری، ابوافضل رجبوف و یونیس محمدوف،باکی،1993

10- یوسیف بالاساقونلو،قوتادقوبیلیک،حاضیرلایان کامیل ولی یف ، باکی،1994  

+ نوشته شده در  چهارشنبه چهاردهم دی 1384ساعت 8:7  توسط Firuz   | 

مطالب قدیمی‌تر